Bebeklerde Kronik Kabızlık: Nedenleri, Belirtileri ve Tedavi Rehberi

# Bebeklerde Kronik Kabızlık: Nedenleri, Belirtileri ve Tedavi Rehberi

Bebeğinizin günlerce, hatta haftalarca tuvalete çıkamaması; çıkarken yüzünü buruşturup ağlaması; kakasının sert ve top top olması... Bu manzarayla karşılaşan ebeveynlerin yaklaşık üçte biri "geçici bir durumdur" diyerek bekliyor. Oysa NASPGHAN (Kuzey Amerika Pediatrik Gastroenteroloji Derneği) ve ESPGHAN (Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji Derneği) 2023 ortak kılavuzuna göre kabızlık 1 aydan uzun sürdüğünde **fonksiyonel kabızlık (kronik kabızlık)** olarak tanımlanıyor ve hızlı müdahale gerektiriyor. Çünkü tedavi edilmeyen kabızlık 6 ay içinde "kaka tutma davranışına" dönüşüyor — çocuk acıyı hatırladığı için tuvaleti reddediyor, kalın bağırsak genişliyor ve **megakolon (kalın bağırsak şişmesi)** gelişebiliyor. Bu rehberde Türkiye'deki anne-baba dilinde, kanıta dayalı kronik kabızlık yönetimini bulacaksınız.

Bebeklerde Kabızlık Nedir, Ne Zaman "Kronik" Sayılır?

Kabızlık tek başına az kaka çıkarma değildir. **ROMA IV kriterlerine** göre 4 yaş altı çocukta aşağıdakilerden en az 2 tanesinin **1 aydan uzun süre** mevcut olması fonksiyonel kabızlık tanısı için yeterlidir:

• Haftada 2 veya daha az defekasyon
• En az 1 kez aşırı dışkı tutma davranışı
• Ağrılı veya zor dışkılama hikayesi
• Sert/topak şeklinde dışkı (Bristol skalası tip 1-2)
• Rektumda büyük dışkı kütlesi (doktor muayenesinde)
• Tuvalete sığmayacak büyüklükte dışkı çıkışı

**Önemli ayırım:** Sadece anne sütüyle beslenen 0-6 ay bebeklerde 7-10 günde bir kaka çıkarma normal kabul edilir — anne sütü neredeyse tamamen sindirildiği için artık madde minimaldir. Bu duruma **"süt kabızlığı yanlışı"** denir; bebek rahatsa, kakası yumuşaksa, kilo alıyorsa kabızlık değildir. Kabızlık tanısı için **kakanın kıvamı (sert/topak)** ve **çıkarken zorlanma** birincil ölçüttür, sıklık tek başına yetmez.

Türkiye'de Yaygınlık

Türk Pediatri Kurumu 2024 verilerine göre 0-4 yaş arası çocukların **%15-25'i** hayatlarının bir döneminde kronik kabızlık yaşıyor; bu oran ek gıdaya geçişle (6. ay) ve tuvalet eğitimi başlangıcıyla (2-3 yaş) iki belirgin pik yapıyor. Türkiye Çocuk Gastroenteroloji Derneği (TÇGHD) verileri pediatri polikliniklerine başvuruların **%5'inin** kabızlık şikayetiyle olduğunu gösteriyor — yani her 20 muayeneden biri.

Neden Olur? Organik Sebepleri Atlamayın

Bebeklerde kabızlığın **%95'i fonksiyonel** (organik bir hastalık olmadan, beslenme/davranış kaynaklı) olsa da %5'lik dilimdeki organik sebepleri atlamamak hayati önemde. Özellikle aşağıdaki "kırmızı bayraklar" varsa pediatrik gastroenteroloğa başvurmalısınız:

Organik Sebepler (Mutlaka Dışlanmalı)

1. **Hirschsprung hastalığı (doğuştan bağırsak siniri eksikliği):** Yenidoğanın ilk 48 saatte mekonyum (ilk kaka) çıkaramamasıyla başlar. Bağırsağın bir kısmında sinir hücreleri (ganglion) eksiktir, o bölge gevşeyemez ve dışkı geçişi tıkanır. Görülme sıklığı 1/5000 canlı doğum.

2. **Hipotiroidi (tiroid bezi yavaş çalışması):** Yenidoğan tarama testinde (topuk kanı) yakalanmazsa kabızlık + büyüme geriliği + uzamış sarılık üçlüsüyle gelir.

3. **Çölyak hastalığı (gluten alerjisi):** Ek gıdaya geçişten sonra başlar; kabızlık + karın şişliği + büyüme geriliği görülür. Anti-tTG IgA testi ile bakılır.

4. **İnek sütü proteini alerjisi (CMPA):** Mama veya anne sütüyle (annenin diyetinden geçen protein) bebekte kronik kabızlık yapabilir. 2-4 hafta inek sütü uzaklaştırma testi tanısaldır.

5. **Anorektal anomaliler (anüs anatomi bozuklukları):** Anüsün önde olması (anterior anüs), anal stenoz (anüs darlığı). Bebek hekimi muayenesinde fark eder.

6. **Spinal sorunlar:** Kuyruk sokumu çevresinde kıllı leke, gamze, anormal renklenme — gizli **spina bifida** belirtisi olabilir; sinir tutulumu kabızlık yapar.

7. **Sistik fibrozis (bezelye terli hastalık):** Yenidoğan döneminde mekonyum ileus (mekonyumun bağırsağı tıkaması) yapar. Topuk kanı taraması çoğu olguyu yakalar.

Kırmızı Bayraklar (Acil Hekim Değerlendirmesi)

• İlk 48 saat içinde mekonyum çıkaramama
• Çift renkli kanlı dışkı, mukuslu kaka
• Sürekli safralı kusma
• Karın şişliği, gerginliği
• Ateş + kabızlık birlikteliği
• Büyüme eğrisinde duraklama (-2 SD altı)
• 1 yaş altında 2 haftadan uzun kabızlık
• Anüs çevresinde fistül, çatlak (fissür) tekrarı

Fonksiyonel Sebepler (En Yaygın)

• **Ek gıdaya geçiş:** 6. ayda anne sütünden katı gıdaya geçiş döneminde sıvı alımı azalır, lif yetmez. En sık başlama dönemi.
• **Mama değişikliği:** Anne sütünden mamaya, mamadan inek sütüne geçiş.
• **Yetersiz sıvı alımı:** Yaz aylarında, hastalık sonrası dehidratasyon (sıvı kaybı).
• **Yetersiz lif:** Pirinç unu, muz, havuç gibi tutucu gıdaların ağırlıkta olması.
• **Tuvalet eğitimi baskısı:** Erken/baskıcı eğitimde çocuk tutmayı öğrenir → ağrılı çıkış → kaka korkusu.
• **Anal fissür (anüs çatlağı):** İlk sert dışkıyla oluşan çatlak iyileşene kadar bebek tutmaya devam eder, kısır döngü.

Belirtiler: Sadece Az Kaka Değil

Anne-babaların gözden kaçırdığı önemli ipuçları:

• **Tutma duruşu:** Bebek/çocuk parmak uçlarında durur, kalçalarını sıkar, bacaklarını çapraz yapar — kakayı tuttuğunu gösterir. Anne-baba bunu "tuvalet ihtiyacı" yerine "kaka yapıyor" sanır, oysa tam tersi.
• **Bristol skalası tip 1-2:** Sert top top kaka veya sosis-yumrulu sert kaka.
• **Karın şişliği, gaz, huzursuzluk:** Özellikle akşam saatlerinde ağlamalar.
• **İştahsızlık:** Dolu rektum tokluk hissi yapar.
• **Aralıklı sulu dışkı (overflow encopresis):** İleri kabızlıkta yumuşak kaka sert dışkı kütlesinin etrafından sızar — ebeveyn "ishal oluyor" sanır, oysa altta aşırı dolu rektum vardır. Tipik tuzak.
• **Kanlı dışkı:** Genelde sert dışkıdan kaynaklı anal fissür belirtisidir, panik yapmadan hekim değerlendirmesi gerekir.
• **Karın ağrısı atakları:** Özellikle yemek sonrası 30-60 dakikada gelen atak ağrılar.
• **Sık idrar yolu enfeksiyonu (kız bebeklerde):** Dolu rektum mesaneye baskı yapar, bakteri çoğalır.

Ne Zaman Doktora?

**Kesinlikle aynı gün hekim:** Yenidoğanda mekonyum gecikmesi, safralı kusma, ateş + kabızlık, kanlı/mukuslu sürekli kaka, karın belirgin şişlik.

1 hafta içinde randevu:

• 1 yaş altında 2 haftadan uzun süren kabızlık
• Beslenme/sıvı düzenlemesine 1 hafta içinde yanıt vermeyen kabızlık
• Tutma davranışı + ağlama eşliğinde dışkılama
• Tekrarlayan anal fissür
• Büyüme duraklaması

**Pediatrik gastroenterolojiye sevk:** 6 hafta uygun tedaviye yanıt vermiyorsa, organik şüphesi varsa, fekal impaksiyon (rektumda taşlaşmış dışkı) varsa.

Evde Bakım: Kanıta Dayalı 5 Adım

1. Disimpaksiyon (Tıkanmış Rektumun Boşaltılması)

Eğer rektumda taşlaşmış dışkı kütlesi varsa (doktor muayenesinde tespit edilir), önce bu boşaltılmalı. NASPGHAN/ESPGHAN 2023 kılavuzu **PEG 3350 (polietilen glikol — Movicol/Forlax)** önerisi: 1-1.5 g/kg/gün dozunda 3-6 gün. PEG ozmotik etki yapar, suyu bağırsağa çeker, sert kütleyi yumuşatır. **Lavman ev koşullarında önerilmez** — sadece hekim gözetiminde uygulanmalı, mineral yağ aspirasyon riski taşır.

2. İdame Tedavisi: PEG veya Laktuloz

Disimpaksiyon sonrası 6 ay-2 yıl boyunca düzenli laksatif kullanımı standartdır. Ailelerin "ilaç bağımlılığı yapar" korkusu yanlıştır — PEG ve laktuloz emilmez, bağımlılık yapmaz, tersine kesildiğinde nüks olur. Doz hekim önerisine göre kakaya göre titre edilir (Bristol 4-5 kıvam hedef).

• **PEG 3350 (Movicol Junior, Forlax):** 6 ay üzeri kullanılır, 0.4-0.8 g/kg/gün.
• **Laktuloz (Duphalac):** Yenidoğanda bile güvenli, 1-2 mL/kg/gün. Tatlıdır, çocuklar kolay alır.
• **Magnezyum hidroksit:** Alternatif, daha az tercih edilir.

3. Beslenme Düzenlemesi

6 ay altı sadece anne sütü/mama:

• Anne sütünde değişiklik gerekmez
• Mamayla beslenenlerde mama miktarı/su oranı kontrol edilir
• 4 ay sonrası 30 mL ılık (hafif şekersiz) **erik, armut veya kayısı suyu** günde 1 kez (sadece kabızlık varsa, hekim onayıyla)

6-12 ay ek gıda dönemi:

• Lif zengini gıdalar: erik püresi, armut, kayısı, koyun yoğurdu, tam buğday eriştesi
• Kabızlık yapan gıdaları azalt: pirinç unu, muz, havuç, elma (sadece pişmiş)
• Günlük su: 4-6 ay 60-90 mL, 6-12 ay 120-200 mL ek su (ek gıdalar dışında)

1-3 yaş:

• Günlük 14 g lif (yaş +5 kuralı: 1 yaş = 6g, 2 yaş = 7g)
• Bol meyve, sebze, kepek ekmek, baklagil
• Günlük 4-6 bardak su (öğünler arasında)
• İnek sütü tüketimini günde 500 mL altında tut (fazla süt kabızlık yapar)

4. Tuvalet Rutini (1 Yaş Üzeri)

• Yemek sonrası 5-10 dakika lazımlık/tuvalet rutini (gastrokolik refleks bu dönemde aktiftir)
• Ayakların yere/basamağa basıyor olması zorunlu (ıkınma için kasıkların 90° açıda olması gerekir)
• Asla zorlama, ceza, sürekli kontrol yok
• Başarılı çıkışlarda sözel övgü, yıldız sistemi (3 yaş üzeri)
• Bezden ayrılmayı acele ettirme; kabızlık bittikten 1 ay sonra başla

5. Karın Masajı ve Hareket

• Dakikada 1 kez saat yönünde, göbek çevresi karın masajı (5-10 dakika, günde 2 kez)
• Bisiklet hareketi: bebeği sırtüstü yatır, bacaklarını dönüşümlü pedal çevirir gibi hareket ettir
• Sıcak banyo bağırsak hareketini artırır
• Yürüyen çocuklarda günlük 1 saat fiziksel aktivite

Yapmamanız Gerekenler

• **Sabun fitili koymayın** — anüs irritasyonu ve mukoza yaralanması yapar, geleneksel hata.
• **Termometreyi anüse sokup karıştırmayın** — yaralanma ve fistül riski.
• **Lavman uygulamayın** evde — mineral yağ aspirasyon, elektrolit dengesizliği, perforasyon riski.
• **Kabızlık şurupları** (gliserin fitili dışında) hekim onayı olmadan kullanmayın.
• **Süt miktarını artırmayın** — fazla süt kabızlığı kötüleştirir.
• **"Kaka korkusu yok bizim çocukta" demeyin** — tutma duruşunu anlamak için video çekin, hekime gösterin.
• **Erken tuvalet eğitimi başlatmayın** — kabızlık varsa eğitim ertelenmeli.
• **"Geçer" diye 2 haftadan uzun beklemeyin** — kronikleşme riski yüksek.

Önleme: Risk Grupları İçin Plan

• Ailede kabızlık öyküsü varsa 6. aydan itibaren lif zengini ek gıda planı
• Mamadan inek sütüne geçişte 1 yaş öncesi inek sütü vermeyin (sadece formül süt)
• Tuvalet eğitimini 24 ay öncesi başlatmayın (dilsel-bilişsel hazırlık şart)
• Hastalık dönemlerinde (ateş, kusma) sıvı kaybını önleyin, oral rehidrasyon sıvısı
• Yaz aylarında günlük su tüketimini artırın
• Yıllık çocuk hekimi kontrolünde büyüme eğrisi + kaka düzeni soru listesi

Sıkça Sorulan Sorular

1. Bebeğim 1 haftadır kaka yapmıyor, kabız mı?

Sadece anne sütüyle beslenen 0-6 ay bebeklerde 7-10 günde 1 kaka NORMAL olabilir — kakası yumuşaksa, bebek rahatsa, kilo alıyorsa kabızlık değildir. Ek gıdaya geçtikten sonra haftada 2'den az kaka + sert kıvam kabızlık göstergesidir.

2. Erik suyu kabızlığa iyi gelir mi, kaç ml verebilirim?

Evet, **doğal sorbitol içerir**, ozmotik etkiyle bağırsağı yumuşatır. 4 ay üzeri bebeklere günde 30-60 mL ılık ve şekersiz erik suyu (su ile 1:1 sulandırılmış) hekim onayıyla verilebilir. 1 yaş üzerinde 120 mL'ye çıkabilir. Aşırı verirse ishal yapabilir.

3. PEG (Movicol) bebeğime bağımlılık yapar mı?

Hayır. PEG 3350 emilmez, vücutta birikmez, tolerans gelişmez. NASPGHAN/ESPGHAN 2023 kılavuzu 6 ay-1 yıl güvenli kullanımı destekler. Yanlış olan ani kesmek — kabızlık nüksü yapar; doz kademeli azaltılır.

4. Bebeğimin kakasında kan var, ne yapmalıyım?

En sık sebep **anal fissür (anüs çatlağı)** — sert kakanın geçişiyle oluşan küçük yarıktır. Kakanın üstünde parlak kırmızı çizgili kan tipiktir. Aynı gün hekim gerekmez ancak hekim muayenesi şart. Kabızlık tedavi edilmezse fissür kronikleşir, kaka korkusu döngüsü başlar.

5. Çocuğum altına kaçırıyor (encopresis), neden?

İleri kabızlıkta rektumda dışkı kütlesi birikir, etrafından yumuşak kaka sızar (overflow encopresis). Aile "ishal oluyor" sanar, oysa altta aşırı dolu rektum vardır. Çocuk farkında değildir, ceza vermek YANLIŞTIR. Tedavi: önce disimpaksiyon, sonra 6 ay PEG idamesi + tuvalet rutini + davranışsal destek.

6. Probiyotik kabızlığa iyi gelir mi?

Karışık kanıtlar var. *Lactobacillus reuteri* ve *Bifidobacterium lactis* suşları bazı çalışmalarda fayda gösterdi ancak NASPGHAN 2023 rutin önermedi. Ana tedavinin yerini almaz, ek tedavi olarak hekim önerisiyle 4-6 hafta denenebilir.

Bibliyografi ve Kaynaklar

1. Tabbers MM, DiLorenzo C, Berger MY, et al. **NASPGHAN/ESPGHAN Joint Recommendations for the Evaluation and Treatment of Functional Constipation in Infants and Children.** J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2023;77(2):258-274.

2. Türkiye Çocuk Gastroenteroloji Derneği (TÇGHD). **Çocukta Kronik Kabızlık Tanı ve Tedavi Klavuzu 2024.**

3. Hyams JS, Di Lorenzo C, Saps M, et al. **Childhood Functional Gastrointestinal Disorders: Roma IV Criteria.** Gastroenterology. 2016;150(6):1456-1468.

4. Vandenplas Y, Levy E, Lemmens R, et al. **Functional Constipation in Infants: Pathophysiology and Therapy.** Acta Paediatr. 2022;111(4):725-733.

5. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. **Çocuk Beslenmesi ve Sindirim Sağlığı Rehberi 2024.**

---

İlgili Makaleler:

• [Çocuklarda Kabızlık Çözümleri](/blog/cocuklarda-kabizlik-cozumleri)
• [Bebeklerde İnek Sütü Alerjisi (CMPA)](/blog/bebeklerde-inek-sutu-alerjisi)
• [Tamamlayıcı Gıdaya Geçiş](/blog/tamamlayici-gidaya-gecis)
• [Çocuklarda Bağırsak Sağlığı](/blog/cocuklarda-bagirsak-sagligi)
• [Çocuklarda İshal ve Kusma](/blog/cocuklarda-ishal-ve-kusma)