Çocukta Yatak Islatma (Enürezis): Tedavi ve Aile Rehberi

# Çocukta Yatak Islatma (Enürezis): Tedavi ve Aile Rehberi

5 yaşına gelmiş çocuğunuz hâlâ gece altını ıslatıyorsa yalnız değilsiniz. Tıp dilinde **gece altını ıslatma (nokturnal enürezis)** olarak adlandırılan bu durum, 5 yaş üstü çocukların **%15-20''sinde**, 7 yaşta %10''unda, 10 yaşta %5''inde görülür. International Children''s Continence Society (ICCS) 2020 konsensus raporuna göre enürezis bir hastalık değil, gelişimsel olgunlaşma gecikmesidir ve büyük çoğunluğu kanıt-temelli tedavilerle çözülür.

Türkiye''de aileler hâlâ "utandırma, azarla, üzerini değiştirme angaryası bırak" gibi yıllar öncesinden kalma yöntemlere başvuruyor. Oysa bu yaklaşımlar **çocuğun benlik saygısına zarar verir**, sorunun çözümünü geciktirir ve yıllarca süren psikolojik iz bırakabilir. Bu rehberde enürezisin tıbbi temellerini, evde uygulayabileceğiniz adımları, klinik tedavi seçeneklerini ve ne zaman uzman desteği alacağınızı **anne dostu, kanıt-temelli** bir dille anlatıyoruz.

Enürezis Nedir? Tanımı ve Türleri

**Enürezis (gece altını ıslatma)**, 5 yaş ve üzeri çocuğun haftada en az 2 gece, ardışık 3 ay boyunca uyku sırasında istemsiz idrar kaçırması olarak tanımlanır (DSM-5 + ICCS 2020 ortak tanımı). İki ana tip vardır:

Sekonder enürezis genelde **psikososyal stres** (kardeş doğumu, boşanma, okul fobisi, taşınma, taciz), idrar yolu enfeksiyonu, gizli şeker (diabetes mellitus), uyku apnesi veya kabızlığa bağlı gelişir; mutlaka tıbbi değerlendirme gerekir.

Ek olarak **monosemptomatik (yalnızca gece)** ve **non-monosemptomatik (gündüz şikâyetleri de var: sıkışma, sık idrar, gündüz kaçırma)** ayrımı yapılır. Non-monosemptomatik vakalar üroloji uzmanına yönlendirilir.

Neden Olur? Bilimsel Açıklama

Enürezisin tek bir nedeni yoktur, üç ana mekanizma birlikte rol oynar:

1. Antidiüretik Hormon (ADH) Eksikliği

**Antidiüretik hormon (vazopressin)** geceleri böbreğe "az idrar üret" sinyali verir. Enürezisli çocukların %60-70''inde gece ADH salgısı yetersizdir → mesane gece kapasitesinin üzerinde dolar. Bu, **birincil tedavi hedefi**dir (desmopressin tedavisi bu mekanizmayı taklit eder).

2. Mesane Kapasitesi Yetersizliği

Bazı çocuklarda gece mesane fonksiyonel kapasitesi yaşa göre küçüktür ya da gece istemsiz mesane kasılmaları olur. **Detrusor aşırı aktivitesi** denen bu durum non-monosemptomatik enürezisin temelidir.

3. Uyandırma Eşiği Yüksekliği

Enürezisli çocuklar **derin uyku evresinden uyanmakta zorluk** çeker; mesane dolup kasılsa bile beyin uyanma sinyali alamaz. Anneler "ne kadar seslesem uyandıramam" derler — bu fizyolojik gerçektir, tembellik değil.

4. Genetik

Anne veya babada enürezis öyküsü varsa çocukta görülme oranı %44, her ikisinde varsa %77''dir (Norveç Bergen Çalışması, 2019). 13q, 12q ve 22q kromozomlarında lokus tanımlanmıştır. **Bu utanılacak değil, kalıtsal bir durumdur.**

Tetikleyici Faktörler

• Kabızlık (dolu rektum mesaneye bası yapar — %30 vakada)
• Uyku apnesi (büyük geniz eti, bademcik)
• Az su içip akşam aniden çok içme
• Kafein içeren kola, çay, çikolata
• Psikolojik stres (yalnızca sekonder enüreziste birincil neden)

Ne Zaman Tedavi Başlanır? 5+ Yaş Kuralı

ICCS ve American Academy of Pediatrics (AAP) önerisi: **5 yaş öncesi enürezis tanısı konmaz, tedavi başlanmaz.** 5-6 yaşa kadar mesane-beyin koordinasyonu olgunlaşmamış olabilir. Tedavi karar süreci:

**Önemli:** Tedavi kararını çocuk verir. Çocuk "bu durumdan kurtulmak istiyorum, gece kuru kalkmak istiyorum" diyene kadar zorla başlatılan tedaviler başarısız olur.

Evde İlk Basamak Müdahaleler

Sıvı Yönetimi (Birinci Basamak)

• Gün boyu sıvıyı eşit dağıtın: sabah %40, öğleden sonra %40, akşam %20.
• **Akşam 19:00 sonrası sıvı içimini en aza indirin** (susuzluk olursa 1-2 yudum).
• Akşam yemeğinde çorba/karpuz/salatalık gibi sulu yiyeceklerden kaçının.
• Kafein/kola/çikolatayı 16:00 sonrası vermeyin.

Tuvalet Rutini

• Yatmadan **30 dakika önce** tuvalete gittirin.
• Yatmadan **hemen önce** ikinci tuvalet (çift boşaltma).
• Sabah uyandığında ilk iş tuvalet — çocuk öğrensin "sabah ilk tuvalet kuralı".

Kabızlık Tedavisi

Kabızlık varsa enürezis kendiliğinden geçer mi? **Evet, %30 vakada.** Dolu rektum mesaneye bası yapar; kabızlık çözülünce gece kuru kalmaya başlayan çok çocuk vardır. Bristol skalasında tip 1-2 dışkı varsa pediatri ile **polietilen glikol (PEG, Movicol)** tedavisi düşünülmeli (bkz. `/blog/cocuklarda-kabizlik-cozumleri`).

Ödül Sistemi (Pozitif Pekiştirme)

• **Yıldız tablosu**: kuru gecede yıldız, 5 yıldıza küçük ödül, 10''a büyük ödül.
• ASLA "ıslattığında ceza" çizmeyin — yalnızca pozitif pekiştirme.
• Çocuk başarıyı kendisi takip etsin (otonomi).

Gece Uyandırma (Tartışmalı)

Bazı aileler gece 1''de çocuğu kaldırıp tuvalete götürür. **ICCS bunu rutin önermez** çünkü uyku-uyanıklık ritmini bozar ve uzun vadede iyileştirmez. Sadece kısa süreli sosyal durumlarda (kamp, misafir) düşünülebilir.

Bez Kullanımı: Evet mi Hayır mı?

**ICCS 2020 önerisi**: 5 yaşa kadar bez kullanılabilir (çocuk utanmaz, anne çamaşır savaşından bunalmaz). 6+ yaşta tedaviye başlayan çocukta bez **mutlaka kaldırılmalı** çünkü:

• Bez varken alarm tedavisi çalışmaz.
• Çocuk bezle "rahat" hissettiği için gece sinyallerini öğrenemez.
• Geçiş gecesi: bez + alttan koruyucu çarşaf birlikte (1-2 hafta), sonra sadece çarşaf.

Alarm Tedavisi (Birinci Basamak Klinik Tedavi)

**Enürezis alarmı** (pis-stop, malem) çocuğun iç çamaşırına veya yatağına bağlanan, ilk damla idrar değdiğinde alarm/titreşim veren cihazdır. **ICCS ve AAP''nin altın standart tedavisidir** — kalıcı kür oranı %65-75 (desmopressin %30 kalıcı).

Nasıl Çalışır?

1. Çocuk uykuda mesanesi dolup gevşemeye başlayınca ilk damla iç çamaşıra düşer.

2. Sensör tetiklenir → yüksek sesli alarm ve/veya titreşim.

3. Çocuk uyanır (veya aile uyandırır) → tuvalete gider.

4. **Haftalar içinde beyin** "mesane dolu = uyan" refleksini öğrenir.

Nasıl Uygulanır?

• En az 12 hafta (3 ay) sürekli kullanım gerekir.
• İlk 2 hafta: çocuk uyanmaz, anne uyandırır.
• 4-6. hafta: çocuk kendi uyanmaya başlar.
• 8-12. hafta: kuru geceler artar.
• **14 ardışık kuru gece = tedavi başarılı, alarm kaldırılır.**

Başarı İçin Şartlar

• Çocuk istekli olmalı (zorla işe yaramaz).
• Aile kararlı olmalı (3 ay disiplin).
• Çocuk aynı odada uyumalı (alarm sesini aile duymalı).
• Cihaz Türkiye''de eczane/online satış (~700-2000 ₺).

Nüks ve Yeniden Tedavi

%20-30 vakada 6 ay içinde nüks olur — alarm tekrar takılır, genelde 4-6 hafta yeterli olur.

Desmopressin Tedavisi (DDAVP)

**Desmopressin (Minirin, Desmopressin Acetate)** doğal antidiüretik hormonun (vazopressin) sentetik kuzenidir; gece böbreğe "az idrar üret" sinyali verir. Türkiye''de ağız altı tablet (60-120-240 mcg) veya tablet (0.1-0.2 mg) formunda satılır. Sadece pediatri/üroloji reçetesi ile.

Endikasyon

• Alarm tedavisi reddedildi veya başarısız.
• Acil "kuru gece" gerekli (kamp, otel, akraba ziyareti).
• Çocuk 7+ yaş, motivasyonlu.

Doz ve Uygulama

• Yatmadan 30 dakika önce ağız altı tablet.
• Başlangıç: 120 mcg ağız altı veya 0.2 mg tablet.
• Ardı ardına 14 kuru gece olursa doz yarıya düşürülür.
• Tedavi 3 ay, sonra **kademeli kesim** (birden kesince nüks olur).

Yan Etkiler ve Uyarılar

• **Hiponatremi (kanda sodyum düşmesi)** en ciddi yan etki — alma günü akşam yemeğinden 1 saat sonra suyu kesin, gece su içmesin.
• Baş ağrısı, bulantı (nadir).
• **Asla burun spreyi formu kullanmayın** — FDA 2007''de enürezis için yasakladı (hiponatremi-konvülsiyon ölümleri).
• Hastalanınca (ishal, kusma, ateş) doz atlanır.

Başarı Oranı

İlk 1 ayda %60-70 yanıt, ancak ilaç kesilince %50-60 nüks. Bu yüzden **kalıcı çözüm değil, semptom kontrolü**dür.

Alarm + Desmopressin Kombinasyonu

Tek başına başarısız vakalarda kombinasyon **%80-85 başarı** sağlar. Önce alarm 6 hafta uygulanır, yetersiz kalırsa desmopressin eklenir, kuru kalmaya başlayınca desmopressin kesilir, alarm devam eder.

Antikolinerjikler (İkinci Basamak)

Non-monosemptomatik enürezis (gündüz sıkışma + gece ıslatma) varsa **oksibutinin (Driptane)** veya **tolterodine (Detrusitol)** üroloji tarafından eklenir. Bu ilaçlar mesane kasılmalarını yatıştırır. Yan etki: ağız kuruluğu, kabızlık, yüz kızarması.

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda **mutlaka pediatri/çocuk ürolojisi** değerlendirmesi:

• 5 yaş üzeri çocuk hâlâ ıslatıyor + aile tedavi istiyor.
• 6 ay kuru kaldıktan sonra tekrar başlamış (sekonder enürezis).
• Gündüz kaçırma, sıkışma, sık tuvalet (non-monosemptomatik).
• Yanma, koku, idrarda bulanıklık (idrar yolu enfeksiyonu).
• Aşırı su içme + sık idrar + kilo kaybı (gizli şeker / diabetes).
• Horlama, ağız açık uyuma, gündüz uykululuk (uyku apnesi).
• Kabızlık + dışkı kaçırma + enürezis (kabızlık tedavi edilmeli).
• Ailede ürolojik anomali, böbrek hastalığı öyküsü.
• Çocuk kendinden utanıyor, sosyal aktivitelere katılmıyor.

İlk değerlendirme için **idrar tahlili, idrar kültürü, böbrek-mesane ultrasonu** standarttır. Gerekirse ürodinami ve renkli ürotomografi.

Aile Tutumu: Yapılması ve Yapılmaması Gerekenler

Yapılacaklar ✓

• Çocuğa "Bu senin suçun değil, çok çocukta var, birlikte çözeceğiz" deyin.
• Üzerini değiştirmeyi çocuğun yaşına uygun şekilde sorumluluğuna verin (5 yaş: yardımla; 8 yaş: tek başına).
• Ödül sistemini sürdürün.
• Yatakta su geçirmez kılıf kullanın (temizliği kolaylaştırır).
• Çocuğun kamp, akraba evi gezisinde "kuruluk" stresini desmopressin ile çözebileceğini hatırlatın.

Yapılmayacaklar ✗

• Asla cezalandırmayın (azarlama, dayak, utandırma).
• Asla kardeşlerle/akrabalarla karşılaştırmayın ("ablana baksana kuru kalkıyor").
• Asla başkalarına anlatmayın (yemek masasında dayıya, halaya).
• Akşam su kısıtlamasını ceza olarak değil rutin olarak sunun.
• Çocuğu gece şuursuz tuvalete götürmeyin (uyku bozar, eğitmez).

Çocuğun Psikolojisi: Görmezden Gelinemeyecek Boyut

Enürezisli çocukların **%50''sinde benlik saygısı düşük**, %30''unda davranış problemi (saldırganlık, içine kapanma) görülür (Pediatrics 2018 meta-analiz). Sosyal aktiviteye (okul kampı, akraba evinde kalma) katılamamak çocuğun arkadaş ilişkilerini sınırlar. Tedavi başarılı olunca **6 ay içinde benlik saygısı eski seviyesinin üstüne çıkar.**

Eğer çocuğunuz altını ıslatma nedeniyle ağlıyor, kendine kötü davranıyor, "ben kötü çocuğum" diyorsa **çocuk psikoloğu** desteği şart. Türkiye''de SUT kapsamında devlet hastaneleri ve eğitim araştırma hastanelerinde ücretsiz hizmet var.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Çocuğum 6 yaşında, hâlâ haftada 4-5 gün ıslatıyor. Geri zekâlı mı?

Hayır. Enürezis IQ ile ilgili değildir. %15-20 çocukta görülen normal bir gelişimsel gecikmedir, %95 vaka 12 yaşa kadar kendiliğinden veya tedaviyle çözülür.

2. Tuvalet eğitimini erken yapsaydım enürezis olmaz mıydı?

Hayır. Erken (18 ay) tuvalet eğitimi enürezis riskini **artırır** (gündüz dirençli mesane). 24-30 ay arası, çocuğun hazır sinyallerini bekleyerek başlamak en iyisi (bkz. `/blog/bebek-tuvalet-egitimi-rehber`).

3. Bez yerine alttan koruyucu külot kullansam olur mu?

6 yaş üstü tedaviye başlayacaksanız hayır — çocuk dolu sinyalini öğrenemez. 5 yaş altı veya geçici durumlarda evet.

4. Akşam su içmeyince böbreklerine zarar verir mi?

Hayır. Saat 19:00''a kadar günlük sıvı (yaşa göre 1-1.5 L) içildiyse, gece kısıtlama güvenlidir. Susuzluk olursa 1-2 yudum izin verilir.

5. Hipnozla geçiyor mu?

Bazı çocuklarda etkili (%30-50) ama Türkiye''de güvenilir uzman bulmak zor. Önce alarm + desmopressin denenmeli.

6. Sünnet enürezisi geçirir mi?

Hayır. Sünnet ile enürezis arasında bilimsel ilişki yoktur. Bu yaygın yanılgıdır.

İlgili İçerikler

• `/blog/cocuklarda-kabizlik-cozumleri` — Kabızlık enürezisin %30''unda neden, mutlaka tedavi edin
• `/blog/bebek-tuvalet-egitimi-rehber` — Tuvalet eğitimini ne zaman, nasıl başlatmalı
• `/blog/cocuklarda-uyku-sorunlari` — Uyku apnesi ve gece terörü ayırıcı tanı
• `/asistan` — Çocuğunuzun durumunu sorgulayın, kanıt-temelli rehberlik alın
• `/araclar` — Çocuk büyüme takip ve gelişim aracı
• `/forum` — Benzer deneyim yaşayan annelerle paylaşın

Kaynaklar

• International Children''s Continence Society (ICCS) 2020 Consensus
• AAP 2014 Nocturnal Enuresis Guideline
• Pediatrics 2018 — Self-Esteem and Enuresis Meta-Analysis
• T.C. Sağlık Bakanlığı Çocuk Üroloji Birliği önerileri
• TJOD (Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği) Pediatrik Üroloji Bölümü
• DSM-5 Tanı Kriterleri (Enuresis F98.0)