Bebeklerde Atopik Dermatit: Tetikleyiciler, Tedavi ve Cilt Bakım Rehberi

# Bebeklerde Atopik Dermatit: Tetikleyiciler, Tedavi ve Cilt Bakım Rehberi

Bebeğinizin yanaklarında kuruluk, kaşıntılı kırmızı plaklar, geceleri uyumayı zorlaştıran şiddetli kaşıntı... Eğer bu manzara tanıdıksa muhtemelen **atopik dermatit (alerjik cilt iltihabı; halk arasında "egzama")** ile karşı karşıyasınız. Atopik dermatit dünya genelinde her 5 bebekten 1'ini etkileyen kronik, tekrarlayan bir cilt hastalığıdır; Türkiye'de 0-5 yaş çocuklarda **%17-22 görülme sıklığıyla** üst sıralarda. Hastalığın anne-babaları en çok zorlayan iki yanı: bebeğin uykusuz geceleri ve "kortizon" korkusuyla yetersiz tedavi. Bu rehber Avrupa Atopik Dermatit Konsorsiyumu (ETFAD/EADV) 2022 ve Türk Pediatrik Alerji Derneği 2023 kılavuzlarına göre güncel, anne-baba dilinde kapsamlı bir yol haritası sunuyor.

Atopik Dermatit Nedir, Egzamadan Farkı Var mı?

Atopik dermatit (AD), genetik yatkınlık zemininde gelişen, **filaggrin proteini eksikliği** nedeniyle cilt bariyerinin zayıfladığı kronik iltihabi cilt hastalığıdır. Halk dilinde "egzama" denilen tablonun en yaygın çocukluk çağı tipidir. Kontak dermatit (temas egzaması), seboreik dermatit (yağ bezi iltihabı) gibi diğer egzamalardan farklı olarak **alerjik (atopik) yatkınlık** zemininde gelişir; bu nedenle astım ve alerjik nezle (alerjik rinit) ile birlikte **"atopik üçlü"** olarak adlandırılan klinik tablonun ilk basamağıdır.

**"Atopik yürüyüş":** Atopik dermatitle başlayan çocukların **%30-50'sinde** sonradan **gıda alerjisi**, **astım** veya **alerjik nezle** eklenir. Bu yürüyüş erken müdahaleyle yavaşlatılabilir; bu yüzden AD tedavisi sadece cildi rahatlatmak için değil, gelecekteki astım/alerji riskini azaltmak için de kritiktir.

Türkiye'de Yaygınlık

• 0-2 yaş bebeklerde: %18-22
• 2-5 yaş çocuklarda: %12-15
• Olguların **%60'ı 1 yaş öncesi**, **%85'i 5 yaş öncesi** başlar
• %50 olgu okul çağına kadar tamamen geriler, %50 erişkin döneme uzar
• Aile öyküsü pozitifse risk **2-4 kat** artar (annede AD/astım/alerji varsa)

Belirtiler: Yaşa Göre Farklı Görünüm

Bebek Dönemi (0-2 Yaş)

• **Yanaklar, alın, kafa derisi:** İlk başlangıç bölgesi. Kırmızı, sulanmaya meyilli, kaşıntılı plaklar.
• **Kol ve bacakların dış yüzleri:** Diz ve dirsek dış kısmı, ön kol, baldır.
• **Bebek bezi bölgesi genelde KORUNUR** — bezin nemi paradoksal olarak burayı korur. Bez bölgesinde kızarıklık varsa pişik veya seboreik dermatit düşünülür.
• **Yoğun kaşıntı:** Bebek yüzünü çarşafa, kola sürter; tırmalama izi olur.
• **Uyku bozukluğu:** Gece kaşıntısı sık uyanma yapar; aile uykusuzluğu major sorun.

Çocukluk Dönemi (2-12 Yaş)

• **Lokalizasyon değişir:** Diz ve dirsek **arkası** (kıvrım yerleri), bilek, ayak bileği, boyun çevresi.
• **Likenifikasyon:** Sürekli kaşıntıdan cilt kalınlaşır, çizgileri belirginleşir, kahverengi plaklar oluşur.
• **Pigment değişiklikleri:** İltihap sonrası açık veya koyu lekeler.
• **El egzaması:** Sık el yıkama, sabun kullanımı tetikler.

Şiddet Skalası (SCORAD veya EASI)

Hekim muayenesinde kullanılan skorlama sistemleridir. Aileye yönelik basit ölçü:

• **Hafif:** Vücut yüzeyinin %10'undan azı tutulmuş, kaşıntı uykuyu çok bozmuyor.
• **Orta:** %10-50 alan, kaşıntı haftada birkaç gece uykuyu bozuyor.
• **Şiddetli:** %50 üstü alan veya yüz/el/ayak yoğun tutulmuş, gece neredeyse her gün uyandırıyor.

Tetikleyiciler: Kişiye Göre Değişir

AD'nin nedeni tek değildir; çoğu zaman **çoklu tetikleyici** birlikte etki eder. Tetikleyici takibi (günlük tutma) tedavinin bir parçasıdır.

Cilt Bariyerini Bozan Faktörler

• **Sert sabunlar, parfümlü ürünler:** Cildin doğal yağ bariyerini söker.
• **Çok sıcak su, uzun banyo:** Cildi kurutur, kaşıntı tetikler.
• **Yünlü, tüylü, sentetik kumaşlar:** Mekanik irritasyon.
• **Aşırı yıkama:** Günde birden fazla banyo.
• **Klorlu havuz suyu:** Yüzme sonrası mutlaka durulama + nemlendirici.
• **Kuru hava (kalorifer, klima):** Ortam neminin %50 altına düşmesi.
• **Ter:** Yaz aylarında veya aşırı giydirilmiş bebeklerde.

Alerjik Tetikleyiciler

• **Gıda alerjenleri:** İnek sütü, yumurta, yer fıstığı, soya, buğday — özellikle hafif/orta AD'de %30 olguda etkili. Şiddetli AD'de gıda kısıtlaması hekim onayıyla yapılmalı.
• **Hava alerjenleri:** Toz akarı (en sık), kedi/köpek tüyü, polenler, küf.
• **Kontakt alerjenler:** Nikel (metal düğmeler), parfüm, formaldehit, lateks.

Mikrobiyal Tetikleyiciler

• **Staphylococcus aureus (deri stafilokoğu):** AD'li ciltlerin %90'ında kolonize, alevlenmenin major sebebi. Sıklıkla sülfürlü bal sarısı kabuklu görünüm enfeksiyon işareti.
• **Herpes virüsü:** Eczema herpeticum (ciddi enfeksiyon) — acil hekim.
• **Molluscum contagiosum (su siğili):** AD'li çocuklarda yayılır.

Diğer Tetikleyiciler

• Stres, uykusuzluk
• Aşı sonrası geçici alevlenme (çok nadir, bu aşıyı kaçırmak için sebep değildir)
• Hormonal değişimler (puberte)
• Diş çıkarma dönemi (artmış salya yanak alevlenmesi)

Ne Zaman Doktora?

Acil hekim:

• Yaygın kabuklu, sulanan lezyonlar + ateş (eczema herpeticum şüphesi)
• Hızla yayılan, içi sıvı dolu kabarcıklar
• Lezyonların etrafında kırmızı çizgi (selülit/lenfanjit)
• Bebeğin halsizliği, beslenmeyi reddetmesi

Aynı hafta hekim:

• 2 haftadır geçmeyen kuru kaşıntılı plaklar
• Geceleri sürekli uyandıran kaşıntı
• Cilt yüzeyinin %20'sinden fazlası tutulmuş
• Önceki tedaviler işe yaramıyor
• Tekrarlayan cilt enfeksiyonları

Pediatrik dermatoloji veya pediatrik alerji:

• Şiddetli/dirençli AD
• Atopik üçlü şüphesi (astım/alerji eşlik ediyor)
• Sistemik tedavi (siklosporin, dupilumab) gerekliliği
• Gıda alerjisi şüphesi

Tedavi: 4 Basamaklı Yaklaşım

ETFAD/EADV 2022 kılavuzu basamaklı tedavi öneriyor. Ev tedavisinin temel ilkesi: **"Tedavi edilen cilt asla kötüye gitmez, tedavisiz bırakılan cilt her zaman kötüye gider."**

Basamak 1: Temel Bakım (HER GÜN, Tüm Şiddetlerde)

Bu basamak terk edilirse hiçbir tedavi başarılı olmaz.

Banyo Protokolü:

• Günde 1 kez, **5-10 dakika**, **ılık su** (37°C, sıcaktan kaçın)
• **Sentetik deterjansız (SLS-free) sabunlar** (syndet bar): Cetaphil, La Roche Posay Lipikar, Avene, Bioderma Atoderm
• Banyodan çıktıktan sonra **3 dakika içinde** havlu kurulamadan, hafif tamponlayarak nemlendirici sür ("3 dakika kuralı" — soak and seal)

Nemlendirici (En Önemli Adım):

• Günde **en az 2 kez**, alevlenme döneminde 4-6 kez
• Yüze, ele, gövdeye **ortalama haftada 250 g** (cömert kullan)
• **Seramidli, üre %5'ten az, parfümsüz** ürünler: Cetaphil Restoraderm, La Roche Posay Lipikar AP+, Avene Trixera, Bioderma Atoderm Intensive, Mustela Stelatopia, Eucerin AtopiControl
• Yaz aylarında losyon, kış aylarında krem/balsam tercih
• Açık ürün 6 ay içinde tüket (kontaminasyon)

Basamak 2: Hafif-Orta Alevlenmede TCS (Topikal Kortikosteroid)

**TCS fobisi (kortizon korkusu) AD tedavisinin 1 numaralı engeli.** Doğru kullanılan TCS güvenlidir, cilt incelmesi yapmaz, hormonal etki göstermez.

Etkinlik basamakları (zayıftan güçlüye):

• **Çok zayıf (Sınıf 7):** Hidrokortizon %1 (Hipokort) — yüz, bebek, kıvrım için
• **Zayıf-orta (Sınıf 6-5):** Desonid, prednikarbat
• **Orta (Sınıf 4-3):** Mometazon (Elocon), metilprednizolon aseponat (Advantan)
• **Güçlü (Sınıf 2):** Betametazon, klobetazol — sadece çocukluk dirençli AD'de hekim direktifiyle

Doğru Kullanım:

• Günde **1 kez**, alevlenmiş bölgeye, **5-7 gün** sürekli
• Sonra haftada **2 gün** idame (proaktif tedavi) — yeni alevlenmeyi önler
• **"Parmak ucu birimi" (FTU):** Yetişkinin işaret parmağı son boğumu kadar krem = 0.5 g, iki avuç içi alanı kapatır
• Yüz/genital bölgeye sadece zayıf TCS, max 5 gün
• Nemlendiriciden önce TCS sür, 15-30 dakika ara ver

Yan Etki Gerçekleri:

• Önerilen şekilde kullanılan TCS sistemik emilim ihmal edilebilir
• Cilt incelmesi (atrofi) sadece yüksek potens + uzun süre + ince ciltte gelişir
• "Kortizon stoplandığında ciltte rebound" miti yanlış — doğru kademeli azaltmayla yaşanmaz

Basamak 3: TCS Alternatifi — TCI (Topikal Kalsinörin İnhibitörü)

Yüz, göz çevresi, genital bölge gibi hassas alanlarda veya TCS'ye yanıt vermeyen olgularda:

• **Takrolimus pomat (Protopic %0.03):** 2 yaş üzeri
• **Pimekrolimus krem (Elidel %1):** 2 yaş üzeri (etiket dışı 3 ay üzeri kullanılabilir)

Avantajları: cilt atrofi yapmaz, kortizon korkusu olan ailelerde alternatif. Dezavantaj: ilk uygulamada yanma hissi (1 hafta geçer), pahalı.

Basamak 4: Sistemik Tedavi (Şiddetli AD)

• **Dupilumab (Dupixent):** IL-4/IL-13 blokeri, 6 ay üzeri onaylı, 2 haftada 1 enjeksiyon. Çocukluk AD'de devrim; SGK kapsamı sınırlı, raporlu.
• **Siklosporin:** Kısa süre (3-6 ay)
• **Metotreksat:** Alternatif
• **Fototerapi (UVB):** 6 yaş üzeri

Beslenme: Gıda Kısıtlaması Tartışması

Aileler "egzamanın sebebi nedir, ne yememesi gerekir?" sorusuyla geliyor. **Cevap:** Şiddetli AD'li 1 yaş altı bebeklerin **%30-40'ında** gıda alerjisi (en sık inek sütü, yumurta) eşlik eder. Hafif-orta AD'de gıda kısıtlaması rutin **önerilmez**.

Doğru Yaklaşım:

• Hafif AD: nemlendirici + TCS yeterli, gıda kısıtlama gerekmez
• Şiddetli AD + gıda alerjisi şüphesi: pediatrik alerji uzmanı değerlendirmesi, **"Atopi yaması (Atopy patch test) + spesifik IgE + eliminasyon-provokasyon testi"** ile tanı
• **Gereksiz uzun gıda kısıtlamaları büyüme geriliği** ve psikososyal sorun yapar
• **Annenin emzirme dönemi diyeti:** Sadece kanıtlanmış alerjen varsa kısıtla, "her şeyi kes" yanlış

Erken Gıda Tanıtımı (LEAP Çalışması Sonrası):

• 4-6 ayda alerjen gıdaların (yumurta, fıstık ezmesi, balık) **erken tanıtımı** alerji riskini AZALTIR (özellikle AD'li bebeklerde)
• "Yumurta 1 yaşa kadar yasak" eski yanlış öneri
• Şiddetli AD'li bebek için yer fıstığı tanıtımı öncesi alerji testi

Yapmamanız Gerekenler

• **TCS'yi az kullanmayın** — yetersiz tedavi alevlenmeyi uzatır, cilt enfeksiyonuna kapı açar
• **Bitkisel kremler, sirke, hayvansal yağlar koymayın** — kanıtsız, yanma ve enfeksiyon riski
• **Sıcak banyo, çok sabun, lif kullanmayın** — bariyer hasarı
• **Bebeği aşırı giydirmeyin** — terleme alevlenir
• **Sentetik/yünlü iç çamaşır kullanmayın** — pamuk tercih, yıkama Persil/Ariel hassas formül
• **Komşu önerisiyle tedavi değiştirmeyin** — her bebeğin tetikleyicisi farklı
• **Aşıları geciktirmeyin** — AD aşı kontrendikasyonu DEĞİLDİR

Önleme: Risk Grubunda Uygulama

Anne veya babada AD/astım/alerji varsa bebek **yüksek risk grubu**. Yenidoğan döneminden itibaren önleme:

• **Doğumdan itibaren günlük nemlendirici (BEEP çalışması):** İlk 6 ay her gün tüm vücuda nemlendirici sürmek AD riskini **%30 azaltır** (kanıt B düzey)
• **Sadece anne sütü 4-6 ay** (mümkünse)
• **Mama gerektiyse hidrolize formül** (yüksek risk grubunda)
• **Ev hijyeni dengesi:** Aşırı temizlik kadar kirli ortam da risk; orta düzey
• **Toz akarı kontrolü:** Yatak çarşafları 60°C yıkama, akar geçirmez kılıf
• **Sigara dumanından kesin uzak**
• **Ev hayvanı kararı:** Tartışmalı; yenidoğan döneminden hayvanlı evde olmak korucu olabilir

Sıkça Sorulan Sorular

1. Bebeğimin cildine kortizon sürmek zararlı mı?

Hekim önerisinde **doğru potens, doğru süre, doğru yer** kullanılan TCS'lerin sistemik etkisi ihmal edilebilir. Cilt atrofisi sadece yüksek potens + 4 haftadan uzun + ince cilt birleşiminde nadir görülür. **Tedavi edilmeyen AD daha zararlı** — kronikleşme, enfeksiyon, atopik yürüyüş riski.

2. Bebeğim sürekli kaşıyor, eldiven taksam mı?

Pamuklu eldiven (gece) tırmalama izi ve enfeksiyon riskini azaltır, faydalı. Asıl çözüm tetikleyici kontrolü + nemlendirici + alevlenmede TCS — kaşıntı kaynağını tedavi et, eldiven sadece yardımcı.

3. Anne sütü AD'yi geçirir mi?

Anne sütü AD geçirmez ama ÖNLEME açısından 4-6 ay sadece anne sütü riskli bebeklerde AD insidansını azaltıyor (zayıf-orta kanıt). Mevcut AD'yi geçirmek için anne sütü tedavi DEĞİL, nemlendirici + TCS ana tedavi.

4. Probiyotik AD'ye iyi gelir mi?

Karışık kanıtlar var. Annenin gebelik son trimester + emzirme döneminde + bebek 6. aya kadar *Lactobacillus rhamnosus GG* alımı bazı çalışmalarda AD insidansını %25 azaltıyor (önleme). **Mevcut AD tedavisinde** rutin önerilmiyor. Hekiminizle konuşun.

5. Ev temizliğinde çamaşır suyu banyosu (bleach bath) güvenli mi?

Tekrarlayan cilt enfeksiyonu olan AD'lilerde **dilüe çamaşır suyu banyosu (haftada 2 kez 5-10 dk, küvet dolusu suya 1/2 çay bardağı %5 sodyum hipoklorit)** Staphylococcus yükünü azaltır. **Sadece hekim önerisiyle** uygulanmalı; göze, ağıza temas etmemeli.

6. AD geçici mi, ömür boyu mu sürer?

%50 olgu okul çağına kadar tamamen geriler, %25 hafif şekilde devam eder, %25 erişkin AD olarak sürer. Erken/agresif tedavi remisyon şansını artırır, atopik yürüyüş riskini azaltır.

Bibliyografi ve Kaynaklar

1. Wollenberg A, Kinberger M, Arents B, et al. **European Guideline (EuroGuiDerm) on Atopic Eczema (Part I/II).** J Eur Acad Dermatol Venereol. 2022;36(9):1409-1431.

2. Türk Pediatrik Alerji ve Astım Akademisi. **Atopik Dermatit Tanı ve Tedavi Klavuzu 2023.**

3. Eichenfield LF, Tom WL, Berger TG, et al. **Guidelines of Care for the Management of Atopic Dermatitis (American Academy of Dermatology).** J Am Acad Dermatol. 2014;71(1):116-132.

4. Du Toit G, Roberts G, Sayre PH, et al. **Randomized Trial of Peanut Consumption in Infants at Risk for Peanut Allergy (LEAP).** N Engl J Med. 2015;372:803-813.

5. Chalmers JR, Haines RH, Bradshaw LE, et al. **Daily Emollient During Infancy for Prevention of Eczema (BEEP Trial).** Lancet. 2020;395:962-972.

---

İlgili Makaleler:

• [Çocuklarda Egzama](/blog/cocuklarda-egzama)
• [Çocuklarda Alerji Rehberi](/blog/cocuklarda-alerjik-hastaliklar)
• [Bebeklerde Pişik](/blog/bebeklerde-pisik-bakim)
• [Çocuklarda Bağışıklık Güçlendirme](/blog/cocuklarda-bagisiklik-guclendirme)
• [Bebeklerde İnek Sütü Alerjisi (CMPA)](/blog/bebeklerde-inek-sutu-alerjisi)