WHO 2006/2007 + Tanner-Whitehouse 1976 + ESPE 2016 + AAP 2017
Cocuk Buyume Hizi Hesaplama — cm/yil Normal Aralik ve Alarm Sinyalleri
0-19 yas cocuk yillik boy hizi (cm/yil) ve kilo artisi (kg/yil) hesaplayici. WHO ve Tanner-Whitehouse referans degerleriyle karsilastirma, mid-parental hedef boy (Tanner-Whitehouse 1976), Tanner pubertal evrelemesi, BMI persantil ve ESPE 2016 GHD klavuzu temelli endokrin alarm sinyalleri. Turkiye nin en kapsamli buyume hizi takip araci.
0-19 yaşcm/yıl + kg/yılMid-parental hedef boyTanner I-V evrelemesi5 alarm sinyali12 SSSEndokrin akış
Tıbbi Uyarı
Bu hesaplama araci bilgilendirme ve takip amaclidir, hekim degerlendirmesinin yerini almaz. Yillik boy hizi pre-pubertal donemde 4 cm/yil altinda ise, persantil egrisinde 2 cizgi asagi kayma varsa veya pubertal sicrama gecikmis (kiz 13+, erkek 14+ Tanner I) ise pediatrik endokrinoloji konsultasyonu gerekir. Tek olcumle karar vermeyin — en az 6 ay arayla 2 olcum sart.
Büyüme Hızı Hesaplayıcısı
WHO 2007 + Tanner-Whitehouse 1976 + ESPE 2016 standartlarına göre yıllık boy hızı (cm/yıl), kilo hızı (kg/yıl), mid-parental hedef boy ve endokrin alarm değerlendirmesi.
Çocuğun Cinsiyeti
Önceki yılki boy verisi varsa cm/yıl hızı otomatik hesaplanır ve alarm sinyalleri kontrol edilir.
Anne ve Baba Boyu (opsiyonel)— hedef boy hesabı
Mid-parental formül: Erkek = (Anne + Baba + 13) / 2, Kız = (Anne + Baba - 13) / 2 — hedef boy aralığı (Tanner-Whitehouse 1976).
Pubertal Evre (Tanner)— biliyorsanız seçin
I: pre-pubertal · II: başlangıç · III: pubertal sıçrama · IV: geç dönem · V: tamamlanmış
Yasa Gore Yillik Buyume Hizi Tablosu (0-19 Yas)
Tanner-Whitehouse 1976 + WHO 2007 referansi. Cm/yil ve kg/yil normal araliklar. Pubertal sicrama kizlarda 10-12, erkeklerde 12-14 yas arasinda olur.
| Yaş | Erkek (cm/yıl) | Kız (cm/yıl) | Erkek (kg/yıl) | Kız (kg/yıl) | Dönem Notu |
|---|---|---|---|---|---|
| 0-1 yas | 24-26 | 24-26 | 6-8 | 6-8 | Ilk yıl — en hızlı büyüme |
| 1-2 yas | 11-13 | 11-13 | 2-3 | 2-3 | Hız belirgin yavaşlar |
| 2-3 yas | 8-9 | 8-9 | 2-2.5 | 2-2.5 | Stabilize dönem |
| 3-4 yas | 7-8 | 7-8 | 2-2.5 | 2-2.5 | Stabil yillik 7 cm |
| 4-6 yas | 5-7 | 5-7 | 2-3 | 2-3 | Latent dönem başlar |
| 6-9 yas | 5-6 | 5-6 | 2.5-3.5 | 2.5-3.5 | Yillik 5-6 cm sabit |
| 9-10 yaş (Kız) | 5-6 | 5-8 | 3-4 | 3-5 | Kız erken pubertal |
| 10-12 yaş (Kız) | 5-6 | 7-11 | 3-5 | 4-8 | Kiz peak height velocity |
| 11-13 yaş (Erkek) | 5-8 | 5-9 | 3-6 | 4-8 | Erkek pubertal başlangıç |
| 13-15 yaş (Erkek) | 8-12 | 2-5 | 4-9 | 2-5 | Erkek peak height velocity |
| 15-17 yas | 2-4 | 0-1 | 1-3 | 0-1 | Büyüme yavaşlar |
| 17-19 yas | 0-1 | 0 | 0-1 | 0 | Büyüme biter, epifiz kapanır |
5 Endokrin Alarm Sinyali — Ne Zaman Doktor?
ESPE 2016 GHD klavuzu ve AAP 2017 buyume degerlendirme rehberinden derlenen, cocuk endokrinoloji konsultasyonu gerektiren bilim destekli kriterler:
Yetersiz boy hızı (4-10 yaş, < 4 cm/yıl)
Pre-pubertal dönemde yıllık 4 cm altında büyüme Büyüme Hormonu Eksikliği (GHD), hipotiroidi, celiac, kronik böbrek hastalığı veya psikososyal cücelik habercisi olabilir. ESPE 2016 GHD kılavuzu en güçlü tarama parametresi olarak yıllık boy hızını önerir.
Aşırı hızlı büyüme
Yaşa göre +2 SD üstü yıllık artış (örn. 8 yaş erkek 10+ cm/yıl) erken puberte, GH fazlalığı (akromegali, gigantizm), Sotos sendromu, Marfan, McCune-Albright veya konjenital adrenal hiperplazinin bulgusu olabilir. Kemik yaşı ve LH/FSH değerlendirmesi gerekir.
Ani kilo kaybi veya artisi
Açıklanmayan 6 ay içinde %5 üstü kilo kaybı celiac, IBD, tiroid hastalığı, malignite veya yeme bozukluğu uyarısıdır. Aşırı kilo artışı (yıllık > 8 kg, latent dönemde) Cushing, hipotalamik obezite veya Prader-Willi açısından değerlendirilmelidir.
Persantil capraz geçişi
Bir yıllık takipte boy persantilinde 2 çizgi (yaklaşık 2 SD) aşağı kayma anlamlı büyüme bozukluğu işaretidir. WHO ve T.C. Sağlık Bakanlığı takip rehberi bu durumu otomatik konsultasyon kriteri olarak tanımlar.
Pubertal gecikme
Kızlarda 13 yaş, erkeklerde 14 yaş geçmis ve hâlâ Tanner I (pre-pubertal) ise konstitusyonel büyüme gecikmesi vs hipogonadotropik hipogonadizm vs GHD ayrımı yapılmalıdır. Kemik yaşı grafisi (sol el-bilek) ve hormonal panel istenir.
Tanner Pubertal Evrelemesi (I-V)
Tanner JM, 1962. Pubertal gelisimin standart evrelemesi. Boy hizi peak height velocity (PHV) Tanner III-IV evresinde olusur — kizlarda menars (12-13 yas) sonrasi yavaslama baslar.
| Evre | Kız Yaş | Kız Bulgu | Erkek Yaş | Erkek Bulgu | Boy Hızı |
|---|---|---|---|---|---|
| I | < 8 yaş | Pre-pubertal: meme ve pubik kil yok | < 9 yaş | Pre-pubertal: testis < 4 mL, pubik kil yok | 5-6 cm/yil |
| II | 8-13 yas | Meme tomurcugu (telarche), seyrek pubik kil | 9-14 yas | Testis 4-6 mL, skrotum hafif pigmentasyon | 6-8 cm/yil |
| III | 10-14 yas | Meme büyümesi, pubik kil koyulasir — peak velocity | 10-14.5 yas | Testis 6-12 mL, penis uzar, pubik kil koyu | Kız: 7-11 cm/yıl, Erkek: 7-10 cm/yıl |
| IV | 11-15 yas | Meme dolgun, areola çıkıntı — menars (12-13) | 11.5-16 yaş | Testis 12-15 mL, peak velocity (8-12 cm/yıl) | Kız: 5-7 cm/yıl, Erkek: 8-12 cm/yıl |
| V | 12-17 yas | Eriskin meme, pubik kil eriskin tipte | 13-18 yas | Testis 15-25 mL, eriskin pubik kil ve genital | < 2 cm/yıl |
Endokrin Degerlendirme Akisi (6 Adim)
ESPE 2016 GHD klavuzu adim adim degerlendirme protokolu. Suphede pediatrik endokrinoloji uzmanina yonlendirme sart.
1
Antropometrik ölçüm
En az 6 ay arayla 2 sabah ölçümü (aynı saat, stadiyometre, aynı teknik). Hafif eğilme bile 1-2 cm hata yaratır; çocuk dik, topuk-kalça-omuz-baş Frankfurt duzleminde olmali.
2
Anamnez ve fizik muayene
Doğum öyküsü, anne-baba boyu, doğum ağırlığı, kronik hastalık, beslenme. Tanner evreleme, dismorfik bulgular (Turner, Noonan, akondroplazi), tiroid muayenesi.
3
Kemik yaşı grafisi
Sol el-bilek grafisi (Greulich-Pyle veya TW3 atlasi). Kronolojik yaştan 2 yıl geri veya ileri ise patolojik değerlendirilir. GHD ve konstitusyonel gecikme ayrımında kritik.
4
Birinci basamak laboratuar
Tam kan, biyokimya, tiroid uyarıcı hormon (TSH) ve T4, IGF-1, IGFBP-3, celiac (anti-TG IgA), idrar tahlili. Kız çocuk + boy < P3 ise karyotip (Turner). Anomali yoksa GH provokasyon testine geç.
5
GH provokasyon testi (ESPE 2016)
2 farklı uyarı (klonidin, glukagon, insulin, arginin, levodopa) ile pik GH < 7 ng/mL (rIA) veya < 5 ng/mL (rekombinan kit) ise GHD tanısı. MR ile hipofiz görüntülemesi şart.
6
Tedavi kararı
GHD, Turner, SGA (small for gestational age), Prader-Willi, Noonan ve idiyopatik kısa boyda rekombinant insan GH (rhGH) endikasyonu vardır. Haftalık 0.18-0.35 mg/kg subcutan. Yıllık kemik yaşı ve IGF-1 takibi yapılır.
Konstitusyonel Buyume Gecikmesi vs Buyume Hormonu Eksikligi (GHD)
Iki durum arasindaki ayrim klinikte en zor karar — mid-parental hedef boy, kemik yasi ve hormonal panel kombinasyonu ile yapilir. Erken ve dogru ayrim, gereksiz tedavi ve kacirilmis tedaviyi onler.
| Özellik | Konstitusyonel Gecikme | GHD |
|---|---|---|
| Aile öyküsü | Anne/baba veya kardes geç pubertal — tipik | Aile öyküsü yoktur |
| Boy hızı | Yıllık 4-5 cm (yaşa göre biraz düşük ama normal) | Yıllık < 4 cm (4-10 yaş), persantil capraz geçişi |
| Kemik yaşı | Geri (kronolojik yaştan 2 yıl az) | Belirgin geri (>2 yıl, boy yaşı ile uyumlu) |
| Hedef boy | Mid-parental hedefe ulaşır | Hedefin altında kalir, P3 altı seyreder |
| IGF-1 / IGFBP-3 | Kemik yasina gore normal | Belirgin düşük |
| GH provokasyon | Normal pik (>7 ng/mL) | Düşük pik (<7 ng/mL) |
| Pubertal sıçrama | Geç ama dolgun (16-17 yaş doğal sıçrama) | Yapilamaz, tedavisiz dolgun olmaz |
| Final eriskin boy | Genetik hedefte (normal) | Tedavisiz < P3, tedavili hedefe yakin |
Sıkça Sorulan Sorular (12 Soru)
Çocuğun kısa boyu genetik mi?
Yaklaşık %80 oraninda boy genetik olarak belirlenir. Ancak genetik tek faktor degildir — beslenme, uyku, kronik hastalık, hormon dengesi ve psikososyal ortam da kritik etkiye sahiptir. Mid-parental hedef boy formulu (Tanner-Whitehouse 1976) anne ve babanin boylarini esas alir: erkek (anne+baba+13)/2 ve kız (anne+baba-13)/2. Gerçek eriskin boy bu hedef etrafinda ±8.5 cm aralığında olur. Çocuğun boyu hedefin dışında seyrediyorsa endokrinoloji değerlendirmesi gerekir.
Büyüme hormonu eksikliği (GHD) testi nasıl yapılır?
GHD tanısı cok aşamalı konur: 1) Yıllık boy hızı pre-pubertal dönemde < 4 cm/yıl, 2) Boy P3 altı veya hedefin -1.5 SD altında, 3) Kemik yaşı geri (>2 yıl), 4) IGF-1 ve IGFBP-3 düşük, 5) GH provokasyon testi (klonidin, insulin, glukagon, arginin, levodopa) ile pik GH < 7 ng/mL. ESPE 2016 kılavuzu en az 2 farklı uyarı testi önerir. Pozitif olursa hipofiz MR ile yapisal değerlendirme yapılır. Tanı konursa rekombinant insan GH (rhGH) tedavisi baslanir, haftalık 0.18-0.35 mg/kg subcutan.
Kemik yaşı nedir, nasıl değerlendirilir?
Kemik yaşı, sol el-bilek grafisinde el bilegi ve parmak kemiklerinin olgunlasma durumudur. Greulich-Pyle atlasi (1959) ve Tanner-Whitehouse 3 (TW3, 2001) yontemleri kullanilir. Kronolojik yaştan en fazla ±1 yıl sapma normaldir. >2 yıl geri kemik yaşı konstitusyonel büyüme gecikmesi, GHD, hipotiroidi veya kronik hastalık işaretidir. >2 yıl ileri ise erken puberte, GH fazlalığı veya konjenital adrenal hiperplazi dusundurur. Kemik yaşı ile boy yaşı uyumlu ise final boy daha iyi tahmin edilir.
Mid-parental hedef boy nasıl hesaplanir?
Tanner-Whitehouse 1976 formulu: Erkek = (Anne boyu + Baba boyu + 13) / 2 ve Kız = (Anne boyu + Baba boyu - 13) / 2. Sonuca ±8.5 cm güven araligi eklenir (yaklaşık P10-P90 araligi). Örnek: Anne 165 cm, baba 178 cm, erkek çocuk için (165+178+13)/2 = 178 cm hedef, ±8.5 cm ile 169.5-186.5 cm araligi. Gerçek eriskin boy bu aralıkta seyreder. Çocuğun guncel persantili hedef boyun beklenen aralginin disindaysa neden arastirilmalidir.
Beslenme çocuğun boyunu ne kadar etkiler?
Yetersiz beslenme büyümeyi belirgin yavaslatir, özellikle ilk 1000 gün (gebelik + 2 yaş) kritiktir. Protein eksikliği (günlük 1.0-1.2 g/kg altı), demir ve cinko eksikliği, D vitamini eksikliği (günlük 600-1000 IU altı), kalsiyum ve iyot eksikliği büyümeyi durdurur. Celiac hastalığı malabsorpsiyon nedeniyle persantil capraz gecisinin sık bir nedenidir. Yeterli ve dengeli beslenmis çocuk kendi genetik potansiyeline ulaşır. Aşırı kalori ve seker büyümeyi değil yag dokusunu artırır, hatta erken puberte ile final boyu kisaltabilir.
Uyku büyümeyi nasıl etkiler?
Büyüme hormonu (GH) salınımı en cok derin uyku (Evre 3 NREM) sırasında olur — günlük GH miktarinin %70 kadari uykuda salgılanır. 6-12 yaş çocuklarda günlük 9-12 saat, ergenlerde 8-10 saat uyku ihtiyaçı vardır. Kronik uyku eksikliği, geç yatma, mavi ışık (telefon-tablet) GH salinimini bozar ve uzun dönemde boy uzamasini olumsuz etkiler. Uyku apnesi de GHD benzeri büyüme gerilemesi yapabilir. Saat 22:00 öncesi yatma ve 7+ saat kesintisiz uyku önerilir.
Spor çocuğun boyunu uzatir mi?
Duzenli orta yogunlukta egzersiz GH ve IGF-1 salinimini uyarır, kemik yogunlugunu artırır ve iskelet gelisimini destekler. Voleybol, basketbol, yuzme, atletizm gibi sporlar dolayli olarak boyu olumlu etkiler. Ancak boy artışı sporun değil, genetigin sonucudur — basketbol oynayan herkes uzun olmaz, uzun olanlar basketbola yönelir. Aşırı yogun antrenman (haftalık 20+ saat, jimnastik, dans, gures) puberteyi geciktirebilir ve büyümeyi yavaslatabilir. ABD Pediatri Akademisi haftalık 5-7 saat orta-yogun aktivite önerir.
Gecikmiş puberte (geç ergenlik) ne demektir?
Kızlarda 13 yaş geçmesine ragmen meme tomurcugu (telarche) yok, erkeklerde 14 yaş geçmesine ragmen testis hacmi 4 mL altında ise gecikmiş puberte tanımı girer. En sık neden konstitusyonel büyüme gecikmesi (geç açan çocuk) — ailede öykü tipiktir, tedavisiz spontan açılım olur (16-17 yaş). Diger nedenler: hipogonadotropik hipogonadizm (Kallmann sendromu), hipergonadotropik (Turner, Klinefelter), kronik hastalık, anoreksiya, aşırı spor. LH-FSH, testosteron/estradiol, kemik yaşı, kromozom analizi yapılır. Tedavi neden bagimlidir.
Erken puberte (puberte prekoks) ne zaman dusunulur?
Kızlarda 8 yaş, erkeklerde 9 yaş öncesi pubertal bulgu (meme, testis büyümesi, pubik kil) erken puberte tanımı girer. Hızlı kemik yaşı ilerlemesi nedeniyle paradoksal olarak final boyu kisaltir. Santral (gerçek) erken puberte LHRH agonist tedavisi ile durdurulur — onarici olarak ergen yaşlarda boy kazandirilir. Periferik (sahte) erken puberte (over kisti, McCune-Albright, KAH, ekzojen hormon) altta yatan nedene yönelik tedavi edilir. LH, FSH, testosteron/estradiol, GnRH stimulasyonu, abdomen-pelvis US ve kemik yaşı temel tetkikleridir.
Anneden mi babadan mi boy gecer?
Boy genetigi cinsiyete bagli kalitsal degildir; anne ve baba esit oranda etkiler. Yaklasik 700 farkli gen (cogu kucuk etkili) boyu belirler. Mid-parental formul ortalama anne ve baba boyunu esit agirlikta esas alir. Yine de bazi calismalarda baba boyunun erkek cocuk uzerine bir miktar daha guclu etkisi rapor edilmistir, ancak fark klinik anlamli degildir. Cocugun nihai boyu ailedeki hem anne hem baba taraflinin uzun yillara ait genetik karisimidir; bu nedenle dede-anneanne boylari da onemli ipucudur.
Boy uzatici ilac veya kalsiyum hapi calisir mi?
Reklam edilen "boy uzatici" ilaclar, gida takviyeleri ve homeopatik ürünler bilimsel olarak kanitlanmamistir. FDA, EMA ve T.C. Sağlık Bakanlığı onayli tek farmakolojik tedavi rekombinant insan GH (rhGH) — sadece GHD, Turner sendromu, SGA, Prader-Willi, Noonan, idiyopatik kısa boy ve kronik böbrek yetmezligi gibi tıbbi endikasyonlarda kullanilir. Sağlıklı cocukta GH tedavisi 5-7 cm ekstra boy kazandirabilir ama yan etkileri (insulin direnci, slipped capital femoral epiphysis, idiyopatik intrakraniyal hipertansiyon) vardır. Kalsiyum, D vitamini, cinko sadece eksiklik varsa boy gelisimine katki saglar.
Ne zaman pediatrik endokrinolog gerekir?
Su durumlarda hemen pediatrik endokrinoloji konsultasyonu istenir: 1) Yıllık boy hızı pre-pubertal dönemde 4 cm/yıl altında, 2) Boy P3 altında veya mid-parental hedefin -1.5 SD altında, 3) 6-12 ay içinde persantilde 2 çizgi aşağı kayma, 4) Kız 13 yaş, erkek 14 yaş geçmis ama Tanner I, 5) Kız 8 yaş, erkek 9 yaş öncesi pubertal bulgu (erken puberte), 6) Aşırı yıllık büyüme (yaşa göre +2 SD üstü), 7) Boy ile bedenin orantisiz olmasi (kısa govde-uzun bacak, dismorfizm), 8) Onemli kronik hastalık (Turner, celiac, hipotiroidi suphesi). Aile öyküsü, kemik yaşı ve hormonal panel ile ileri tetkik yapılır.
Akademik Kaynaklar (8 Referans)
- WHO Multicentre Growth Reference Study (MGRS) 2006: WHO Child Growth Standards: length/height-for-age, weight-for-age, weight-for-length, weight-for-height and body mass index-for-age. Geneva: World Health Organization, 2006. 0-5 yaş standardi.
- WHO Reference 2007: de Onis M, Onyango AW, Borghi E, et al. Development of a WHO growth reference for school-aged children and adolescents. Bull World Health Organ. 2007;85(9):660-667. 5-19 yaş referansi.
- Tanner JM, Whitehouse RH 1976: Tanner JM, Whitehouse RH. Clinical longitudinal standards for height, weight, height velocity, weight velocity, and stages of puberty. Arch Dis Child. 1976;51(3):170-179. Klasik büyüme hızı referansi.
- CDC 2000 Growth Charts: Kuczmarski RJ, Ogden CL, Guo SS, et al. 2000 CDC Growth Charts for the United States: methods and development. Vital Health Stat 11. 2002;(246):1-190. ABD nufusu için referans.
- ESPE 2016 GHD Kılavuzu: Grimberg A, DiVall SA, Polychronakos C, et al. Guidelines for Growth Hormone and Insulin-Like Growth Factor-I Treatment in Children and Adolescents: GHD, Idiopathic Short Stature, and Primary IGF-I Deficiency. Horm Res Paediatr. 2016;86(6):361-397.
- Cole TJ 2002 BMC Pediatrics: Cole TJ. A chart to link child centiles of body mass index, weight and height. Eur J Clin Nutr. 2002;56(12):1194-1199. LMS yöntemi ile büyüme egrisi olusturma.
- AAP 2017 Growth Assessment: American Academy of Pediatrics, Committee on Nutrition. Pediatric Nutrition. 7th ed. Itasca, IL: AAP; 2017. Pediatrik büyüme değerlendirmesi referansi.
- T.C. Sağlık Bakanlığı Bebek-Çocuk-Ergen Izlem Protokolleri: Halk Sağlığı Genel Mudurlugu, Çocuk ve Ergen Sağlığı Daire Baskanligi. 0-72 ay büyüme rehberi ve okul cagi izlem protokolleri. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı, 2018.
Ilgili Araclar
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır — hekim muayenesi ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Çocuğunuzla veya kendinizle ilgili sağlık kararları için lütfen pediatri veya kadın doğum uzmanına danışın. Acil durumlarda 112 Acil Sağlık'ı arayın.
Çocuk (1-6 Yaş) Kategorisinde Diğer Araçlar
Tümünü GörAteş Düşürücü DozuPopüler
Parol/Calpol kilo bazlı doz hesabı.
Okul HazırlığıPopüler
Sosyal, motor ve bilişsel hazırlık taraması.
Tuvalet Eğitimi HazırlığıPopüler
Çocuğun hazır olup olmadığını değerlendir.
Altını Islatma (Enürezis)
Yaşa göre değerlendirme ve müdahale zamanı.
Çocuk BMI
Yaş ve cinsiyete göre BMI persantili.
Çocuk Boy Tahmini
Anne-baba boyuna göre yetişkin boyu öngörüsü.