Sarsılmış Bebek Sendromu: Nedir, Nasıl Önlenir, Acil Durumda Ne Yapılmalı?

# Sarsılmış Bebek Sendromu: Nedir, Nasıl Önlenir, Acil Durumda Ne Yapılmalı?

Bebeğinizin bitmek bilmeyen ağlaması saatler boyu sürdü, uykusuzsunuz, sinir uçlarınız tükendi... O an bebeği "biraz salla, sussun" diye birkaç saniye kuvvetlice sarsmak, hayatın en pahalı saniyeleri olabilir. **Sarsılmış bebek sendromu (Shaken Baby Syndrome — SBS), Sağlık Bakanlığı tanımıyla "Soft tissue injury of head — Pediatric Abusive Head Trauma — AHT"**; bebekleri öldürebilen, körlük/sağırlık/serebral palsi (beyin felci) gibi kalıcı hasar bırakan, **%100 önlenebilir** bir tablodur. Türkiye'de yıllık tahmini **300-500 vaka** tanı alıyor; gerçek rakam tanı atlamaları nedeniyle çok daha yüksek. Bu rehber Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) 2020 ve Türk Pediatri Kurumu 2023 önerilerine göre, hiçbir aileye yaşatmaması gereken bu trajediyi anlamak ve önlemek için yazıldı.

Sarsılmış Bebek Sendromu Nedir?

**Sarsılmış bebek sendromu (Shaken Baby Syndrome — SBS),** bir bebeğin (genelde 0-2 yaş, en sık 0-6 ay) kafasının baş-boyun ekseni üzerinde **şiddetli ileri-geri sallanması** sonucu beyin, göz ve omurilikte oluşan ciddi yaralanma tablosudur. Tıbbi terim olarak **"Pediatrik istismar başı travması (Abusive Head Trauma — AHT)"** adı verilir; çünkü her zaman çalkalama tek yöntem değildir, fırlatma/çarpma da neden olabilir.

Neden Bebekler Bu Kadar Hassas?

Yenidoğan ve süt çocuğu anatomisi birkaç sebepten dolayı sarsılmaya **aşırı duyarlıdır**:

1. **Kafa-vücut oranı:** Yenidoğanın kafası vücut ağırlığının **%25'i** (yetişkinde %10), büyüktür ve ağırdır.

2. **Boyun kasları zayıf:** Bebeğin boynu kafayı tek başına tutamaz, sallandığında savrulur.

3. **Beyin daha küçük, kafatasında boşluk fazla:** Beyin sallanırken kafatasının iç yüzeyine çarpar (akselerasyon-deselerasyon yaralanması).

4. **Beyin damarları (köprü venler) ince ve gergin:** Sallama sırasında yırtılır, **subdural kanama (beyin zarı altı kanama)** oluşur.

5. **Miyelinizasyon (beyin yalıtımı) tamamlanmamış:** Beyin dokusu yumuşak, hasara açık.

6. **Ense kaslarının zayıflığı:** Servikal travma riski yüksek.

Olay Anında Olanlar (Patofizyoloji)

Bebeği omuzlardan tutup 5-20 saniye kuvvetlice sallayan biri farkında olmadan saniyede 2-4 hızlı baş hareketi üretir. Bu sırada:

• Beyin kafatası içinde hızla ileri-geri çarpar → **diffüz aksonal hasar (yaygın sinir lifi yaralanması)**
• Köprü venler gerilir, yırtılır → **subdural hematom (beyin zarı altı kanama)**
• Retina (göz arka tabakası) damarları kanar → **retinal hemoraji**
• Servikal omurilik gerilir → **servikal hasar**
• Beyin şişer (ödem) → kafatası içi basınç artar → daha fazla hasar
• Solunum durabilir, koma gelişebilir

Türkiye ve Dünya Verileri

• ABD: Yıllık 1.300+ vaka, mortalite **%20-25**
• Türkiye: Tahmini 300-500 yıllık tanı alan vaka, gerçek 1500+ olabilir
• Yaşayanlarda **%80 kalıcı hasar** (körlük, sağırlık, beyin felci, öğrenme güçlüğü, epilepsi)
• En sık yaş: **2-4 ay** (PURPLE Cry pik dönemi ile çakışıyor)
• Failler: %65 baba, %20 üvey baba/erkek partner, %15 anne/bakıcı
• En sık tetikleyici: **bebeğin durmayan ağlaması**

Belirtiler: Hafif Olabilir, Atlamayın

SBS belirtileri olayın şiddetine göre değişir; hafif olgular tanı atlanır, ileri olgular dramatiktir.

Hafif-Orta Tablo

• Aşırı huzursuzluk, durmayan ağlama
• Beslenmeyi reddetme, kusma
• Uykuya eğilim, uyandırılınca normal davranmama
• Soluk veya morarmış renk
• Hafif titreme/sarsılma atakları
• Ses ve ışığa aşırı tepki

İleri Tablo (Acil)

• Şuur kaybı, koma
• Konvülziyon (havale)
• Solunum durması (apne)
• Kalp atışı yavaşlaması
• Pupil eşitsizliği
• Ön bıngıldakta (fontanel) kabarma
• Vücutta morluk, deri lekesi
• Felç (kollarda/bacaklarda hareketsizlik)
• Görme kaybı
• Yenidoğanda rengi soluk veya gri görünüm

Geç Belirtiler (Tedavisiz Kalmışsa)

• Gelişimsel gecikme
• Yürüme/konuşma geriliği
• Görme/işitme kaybı
• Epilepsi
• Davranış sorunları
• Beyin felci (serebral palsi)

**Acil hekim:** Az miktarda da olsa sarsma şüphesi varsa, bebek belirti vermese bile **hemen 112 arayın veya en yakın hastane acil servisine götürün**. Beyin kanaması saatler içinde büyüyebilir.

Tanı: Hekim Nasıl Anlar?

Pediatristler şüpheli vakalarda:

• **Beyin BT/MR:** Subdural hematom, beyin ödemi
• **Göz dibi muayenesi:** Retinal hemoraji (SBS için karakteristik) — oftalmolog
• **İskelet sintigrafisi/X-ray:** Eşlik eden kemik kırıkları (kaburga, uzun kemik)
• **Tam kan, koagülasyon paneli:** Kanama bozukluğu ayırıcı tanısı
• **Sosyal hizmet konsültasyonu:** Çocuk ihmali/istismarı şüphesi

Türkiye'de pediatrik istismar tanı alan vaka aile hekimi/pediatristi tarafından **"6284 sayılı yasa kapsamında"** sosyal hizmetler ve adli makamlara bildirilir. Bu süreç ailenin korunması ve tedavi içindir, suç soruşturmasıyla başlar ve bebeğin korunmasıyla sonuçlanır.

Risk Faktörleri: Kim Yapar?

SBS profilini bilmek önlemenin temel adımı:

Aile/Bakıcı Risk Faktörleri

• Yaş 25 altı (özellikle erkek)
• İlk çocuk
• Düşük gelir, eğitim düzeyi
• Tek ebeveyn
• Ev içi şiddet öyküsü
• Madde/alkol bağımlılığı
• Ruhsal hastalık (özellikle depresyon, postpartum depresyon)
• Çocukluk istismar öyküsü
• Sosyal destek eksikliği
• İşsizlik, finansal stres
• Plansız gebelik

Bebek Tarafı Risk Faktörleri

• 2-4 ay yaş (PURPLE pikinde)
• Erken doğum, NICU öyküsü
• Kolik bebek
• Düşük doğum ağırlığı
• Engelli bebek
• Çoğul gebelik

Tetikleyici Anlar

• **Durmayan ağlama** (en sık) — özellikle gece
• Beslenme/uyku güçlüğü
• Tuvalet eğitimi başarısızlığı
• Bakıcının uykusuzluğu, yorgunluğu
• Aile içi tartışma sonrası
• Ekonomik kriz dönemi

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

112'yi hemen arayın:

• Bebeği sarstığınız veya sarsıldığını fark ettiğinizde
• Bebek bilincini kaybettiyse
• Konvülziyon (havale) varsa
• Solunum durduysa veya çok yavaşsa
• Aşırı uyku hali, uyandırılamıyorsa
• Anormal renk (soluk, morarmış)

Acil servise hemen gidin:

• Kusma + uyku hali kombinasyonu
• Ön bıngıldakta kabarma
• Beslenmeyi tamamen reddetme
• Olağandışı titremeler
• Bir gözde hareket asimetrisi

**"Sarsma oldu mu olmadı mı bilmiyorum" durumunda:** Bebeği taşıyan kişi sarsma olduğunu söylediyse veya şüpheniz varsa **mutlaka acile gidin**. Erken müdahale beyin hasarını azaltır.

Önleme: PURPLE Cry Stratejisi

ABD ve Avrupa'da SBS'yi **%47 azaltan** kanıta dayalı yaklaşım: **PURPLE Cry programı** (Period of PURPLE Crying — Mor Ağlama Dönemi). Türkçeye **"Bebeğin Yoğun Ağlama Dönemi"** olarak çevrilir.

PURPLE'ın Türkçe Anlamı

• **P** — **Peak (Pik):** 6-8 haftada en yoğun, 3-4 aya doğru azalır
• **U** — **Unexpected (Beklenmedik):** Birden gelir, birden gider
• **R** — **Resists soothing (Sakinleşmez):** Ne yaparsanız yapın bazen susmaz
• **P** — **Pain-like face (Acı çekiyor gibi yüz):** Karın ağrısı sanırsınız ama sağlıklıdır
• **L** — **Long lasting (Uzun süre):** Günde 5 saate kadar ağlayabilir
• **E** — **Evening crying (Akşam ağlaması):** Genelde ikindi-akşam yoğunlaşır

Kritik Mesaj:** Bu ağlama bebek hasta olduğu için DEĞİL, normal beyin gelişiminin bir parçasıdır. **Geçicidir, sizin hatanız değildir.

Bebek Ağlarken Yapmanız Gerekenler

1. ÖNCE Kontrol Listesi:

• Karnı aç mı? (son emzirme/mama saati)
• Bezi ıslak mı?
• Çok sıcak/soğuk mu?
• Kıyafet/etiket batıyor mu?
• Hasta mı? (ateş, kusma, kanlı dışkı varsa hekim)
• Kıvranıyor mu? (bağırsak hareketi/gaz)

2. Sakinleştirme Yöntemleri (5S — Dr. Harvey Karp):

• **Swaddle (Kundak):** Bebeği sıkı sarmak (1. ay sonrası dikkatli, kalça displazisi için bacaklar serbest)
• **Side/stomach (Yan/karın pozisyonu):** Kucakta yan/yüzükoyun (ASLA UYUTMA — sadece sakinleştirme için)
• **Shush (Şşş sesi):** Beyaz gürültü, vakum sesi, kuru saç sesi
• **Swing (Sallama):** Yumuşak ritmik salınım (kucak veya hamak — ASLA SARSMA)
• **Suck (Emme):** Emzik, parmak, anne göğsü

3. Daha İleri Yöntemler:

• Sıcak banyo (banyodan sonra rahatlama)
• Kanguru bakımı (cilt-cilde temas)
• Ergonomik bebek kanguru ile sallama
• Müzik, ninni, sessiz ortam
• Araba yolculuğu (motor titreşimi)
• Açık havaya çıkma

Anne-Babanın "Tükenme" Anında Yapacağı (CRİTİK)

Eğer kendinizi şu duygular içinde bulursanız:

• "Bu bebek susarsa şükredeceğim"
• "Onu fırlatmak istiyorum"
• "Çok sinirliyim, kontrolümü kaybedebilirim"
• Eller titriyor, kalp hızla atıyor
• Çocuğa şiddetli düşünce geçiyor

ANINDA SU 4 ADIMI UYGULA:

1. BEBEĞI GÜVENLİ YERE BIRAK:

Bebeği sırtüstü beşiğine veya bebek arabasına yatırın. Sallayan veya çarpan hareketle değil, kontrollü.

2. ODADAN AYRIL:

Kapıyı kapatıp 5-10 dakika başka odaya gidin. Bebek ağlasa bile, kısa süreli ağlamak ona zarar VERMEZ; sarsılmak DİREKT zarar verir.

3. KENDİNİ SAKİNLEŞTİR:

• Soğuk su ile yüzünüzü yıkayın
• 10 derin nefes (4 saniye iç, 4 sayı tut, 4 saniye ver)
• Müzik dinleyin
• 1 bardak soğuk su için
• Bir yakın aileyi/eşinizi arayın

4. YARDIM ÇAĞIRIN:

• Eşinizi/yakınınızı bebeğe bakması için çağırın
• 182 ALO Sağlık veya çocuk hekiminizi arayın
• Tek başınızsanız ve kontrolünüzü kaybetmek üzereyseniz, bebeği güvenli yere bırakın ve **mutlaka 112'yi arayın** — utanmaktan korkmayın, bebeği korumak için doğru karardır.

Tedavi: Hastanede Ne Yapılır?

SBS tanılı bebek pediatrik yoğun bakıma alınır:

• **Beyin görüntüleme** (BT/MR ile hasar tespiti)
• **Göz muayenesi** (retinal hemoraji)
• **Konvülziyon kontrolü** (antiepileptik ilaçlar)
• **Beyin ödemi tedavisi** (mannitol, hipertonik tuz)
• **Mekanik ventilasyon** (solunum desteği)
• **Beyin cerrahisi** (subdural hematom büyükse drenaj)
• **Hipotermi protokolü** (bazı merkezlerde)
• **Uzun vadeli rehabilitasyon** (fizyoterapi, dil terapisi, görme rehabilitasyonu)

Yapmamanız Gerekenler

• **Bebeği omuzlardan tutup sallamayın** — eğlenceli oyun bile sanılsa tehlikeli
• **Havaya atıp yakalamayın** — çok sevimli ama beyin yaralanması riski
• **Sırtüstü atlama, "binicilik"** gibi şiddetli oyunlardan kaçının (1 yaş altı)
• **Bebek sus diye sarsmayın** — saniyeler bile yeterli
• **Bakıcı seçerken titiz davranın** — sigara içmeyen, alkol kullanmayan, eğitimli
• **Erkek partner/üvey baba güvenliği** — istatistiksel olarak en yüksek risk grubu, eğitim verin
• **"Bizim çocuk böyle yetişti, bir şey olmaz"** demeyin — bilim gelişti, anlayış değişti
• **Kendi tükenmenizi ihmal etmeyin** — sosyal destek, uyku, mola hayati
• **Postpartum depresyonu hafife almayın** — anne ruh sağlığı bebek güvenliği

Önleme: Toplumsal ve Ailevi Adımlar

Doğum Öncesi

• **Her gebeye PURPLE Cry eğitimi** verilmeli (Sağlık Bakanlığı 2024 önerisi)
• **Doğum hazırlığı kursunda SBS modülü**
• Babaların eğitime katılımı zorunlu olmalı
• Bakıcı ve büyükanne/dede eğitimi

Doğum Sonrası

• Hastane taburcu öncesi anne-baba SBS broşürü
• Aile hekimi 2 hafta vizitinde tekrar
• 2 ay vizitinde (PURPLE pik dönemi öncesi) yeniden hatırlatma
• Sosyal destek ağı kontrolü (yalnız anne/baba?)

Yüksek Risk Ailelere Erken Müdahale

• Sosyal hizmet ziyaretleri
• Anne destek grupları
• Postpartum depresyon taraması (EPDS)
• Aile içi şiddet taraması
• Madde bağımlılığı taraması
• Maddi destek programları

Toplumsal Düzey

• Bebek bakıcısı eğitim sertifikası zorunluluğu
• Kreş çalışanı SBS eğitimi
• Aile hekimliğinde rutin tarama
• Sosyal medyada SBS farkındalık kampanyaları
• Pediatristler için zorunlu SBS sürekli eğitim

Sıkça Sorulan Sorular

1. Bebeğimi havaya atıp yakalıyordum, zarar verdim mi?

Hafif yumuşak hareketler (kucakta sallama, kanguru salınımı) güvenlidir. Havaya atma, şiddetli sarsma, "yıldız sallama" zararlıdır. Belirti yoksa (kusma, uyku hali, beslenme reddi) muhtemelen iyidir, ama 1 yaş altı bebekte bu oyunlardan vazgeçin. Şüpheniz varsa pediatristinize danışın.

2. Bebek arabasıyla bozuk yolda gittim, sarsıldı mı?

Hayır. Bebek arabası, araç koltuğu, kucakta sallanma, kucakta yürüme gibi düşük frekanslı hareketler SBS yapmaz. SBS için **şiddetli, hızlı, ileri-geri** sarsma gerekir (saniyede 2-4 hareket). Normal taşıma güvenlidir.

3. 6 aylık bebeği omuzlarından tutup sallasak SBS olur mu?

Evet, 6 aylık bebek hâlâ risk grubudur. SBS riski 0-2 yaş arası vardır, en yüksek 0-6 ayda. Boynu güçlense bile beyin hasara açıktır. Hiçbir yaş "güvenli" değildir.

4. PURPLE Cry kaç ayda biter?

Pik 6-8 hafta, 3-4 ayda hızlı azalır, 5-6 aya kadar tamamen normalleşir. Bu dönem dünyanın her yerinde aynı. Bu sırada **kolikten farklıdır** — kolik tıbbi bir bulguyken (rule of 3), PURPLE bebek beyninin normal gelişim aşamasıdır.

5. Sarsma şüphesi varsa hekime gitmek istemiyorum, sosyal hizmet karışır mı?

Türkiye'de 6284 sayılı yasa ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında pediatristin bildirim yükümlülüğü vardır. Ancak amaç **suçlu bulmak değil bebeği korumak**. Tanı konursa sosyal hizmet aile destek programı sunar, anne-baba eğitimi verir. **Hastanede bebeğinizi tedavi etmemek çok daha büyük bir hatadır** — beyin kanaması ölümcül olabilir.

6. Sarsılmış bebek sendromundan tamamen iyileşme mümkün mü?

Hafif olgularda evet, mümkündür. Orta-ağır olgularda **%80 kalıcı hasar** kalır: körlük, sağırlık, beyin felci, öğrenme güçlüğü, epilepsi. Erken müdahale (saatler içinde acil) hasarı azaltır. Önleme tedaviden 1000 kat etkilidir.

Bibliyografi ve Kaynaklar

1. American Academy of Pediatrics. **Abusive Head Trauma in Infants and Children: Updated Guidance.** Pediatrics. 2020;145(4):e20200203.

2. Türk Pediatri Kurumu. **Çocuk İstismarı ve İhmali Tanı Klavuzu — Pediatrik Başı Travması Bölümü 2023.**

3. Barr RG, Trent RB, Cross J. **Age-related Incidence Curve of Hospitalized Shaken Baby Syndrome.** Child Abuse Negl. 2006;30(1):7-16.

4. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. **Aile Hekimliği SBS Önleme Programı 2024.**

5. Christian CW, Block R, Committee on Child Abuse and Neglect. **Abusive Head Trauma in Infants and Children — Clinical Report.** Pediatrics. 2009;123(5):1409-1411 (Updated 2020).

---

İlgili Makaleler:

• [Kolik Nedir? Belirtileri ve Rahatlatma Yöntemleri](/blog/kolik-bebek-rahatlatma)
• [Anne Tükenmişliği](/blog/anne-tukenmisligi)
• [Doğum Sonrası Depresyon](/blog/dogum-sonrasi-depresyon-belirtileri-tedavi)
• [Bebek ve Çocuklarda İlk Yardım Rehberi](/blog/bebeklerde-ilk-yardim)
• [Bebek Bakıcısı Seçimi](/blog/cocuk-bakicisi-secimi)