Bebek ve Cocukta Anaflaksi (Alerji Soku): Acil Mudahale Rehberi

# Bebek ve Cocukta Anaflaksi (Alerji Soku): Acil Mudahale Rehberi

Cocugunuza yer fistigi mi yedirdiniz, hemen ardindan dudaklari sislendi, nefes almakta zorlandi mi? Belki "alerji" sandiginiz bu durum **anaflaksi (siddetli yasamı tehdit eden alerji soku)** olabilir. Anaflaksi **dakikalar icinde olum** ile sonuclanabilir — ama dogru tepkiyle **%99 hayat kurtarir**. Bu rehber, Saglik Bakanligi 2024 protokolu, Avrupa Allerji Akademisi (EAACI) ve Amerikan Allerji Akademisi (AAAAI) klavuzlarina dayali, anne-baba icin **dakika dakika hayat kurtaran yol haritasidir**.

ALARM KUTUSU: 5 Dakikalik Pencere

Anaflaksi hizla agirlasir; **maruz kalmadan 30 dakika icinde olumcul olabilir**. Sebep ne olursa olsun, asagidaki 2 belirti birlikte cikiyorsa **anaflaksi tanisi konur ve adrenalin yapilir**:

1. **Cilt belirtisi** (kasinma, kizariklik, kabarcik, dudak/yuz sislik)

2. **Hayatı tehdit eden belirti** (nefes darligi, hirilti, dudak morarmasi, bilinc kaybi, kusma + ishal)

**Adrenalin (Adrenalin Auto-Injector / EpiPen) bekletmeden uygulanir.** "Belki gecer" demeyin — beklemek olum riskidir.

Anaflaksi Nedir? Anne Dostu Aciklama

Anaflaksi, vucudun bir alerjene karsi **tum sistemlerini etkileyen asiri reaksiyonudur**. Mast hucreleri (alerji hucresi) histamin ve diger maddeleri salar; bunlar:

• Damarlari genisletir → tansiyon duser
• Hava yollari daraltir → nefes almak zorlasir
• Cilte kabarcik dokuntu yapar → kasinti
• Mide-bagirsak kasilir → kusma, ishal

Gida (yer fistigi, sut, yumurta), arı/bal arisi sokmasi, ilac (penisilin), kontrast madde, latex gibi tetikleyiciler vardir.

Belirti Tablosu (Sistem Sistem)

Kirmizi Bayrak Tablosu — Anaflaksi Mı Degil mi?

ANAFLAKSI MUDAHALE PROTOKOLU (5 DAKIKA)

Saniye 0-30: Tani Koy ve Adrenalini Hazirla

• Cocugu sirt ustu yatir, **bacaklari yukari kaldir** (sok pozisyonu)
• Solunum varsa rahat pozisyon, **asla oturtma** (ozellikle bilinc bulanikligi varsa)
• EpiPen Junior (15-30 kg) veya EpiPen (>30 kg) hazirla

Dakika 1: Adrenalin Igne (EpiPen) Yap

• **YERI:** Diz ile bel arasi, dis taraf uyluk kasi (vastus lateralis)
• **NASIL:** Kapagi ac, mavi ucu yukari, turuncu/portakal ucu uyluga **3-5 saniye dik tutarak** bastir
• Kiyafet uzerinden de yapilabilir
• Igne yaptiktan sonra 10 saniye uyluk masaji yap

Dakika 2: 112 Cagir

• "Cocugum anaflaktik sokta" deyin
• Cocugun yasi, kilosu, alerjeni
• Adrese ulasilamiyorsa hemen aracla en yakin acile

Dakika 3-5: Pozisyonu Koruma ve Gozlem

• Sirt ustu, bacaklar yukari (sok pozisyonu)
• Bilinc kontrolu
• Kalp atisi, solunum gozlem
• Belirti **5 dakikada gerilemiyorsa ikinci EpiPen** (eger varsa)

Dakika 5-10: Hastaneye Sevk

• 112 ekibi gelmediyse aracla acile gitmeyin → cocuk arac icinde yatay tutulmali
• Anaflaksiden geri donulmus cocuk **6-8 saat hastane gozleminde** kalmalidir (geç faz reaksiyon)

EpiPen Tipleri ve Kilo Bazli Doz

**Onemli:** EpiPen kilo basina degil, kilo grubuna gore secilir. Sinir kilolarda hekim onerir.

Mit-Yikma: Anaflaksi Hakkinda Yanlis Inanislar

Mit 1: "Antihistaminik (Avil, Atarax) anaflaksiyi durdurur"

DOGRU MU? **Hayir.** Antihistaminik sadece kasinti, dokuntu icin etkilidir; **larenks odemini, tansiyon dusuklugunu, solunum durmasini engellemez**. Anaflaksi suphesi varsa adrenalin **TEK** kurtaricidir.

Mit 2: "Cocugun bir kez gida alerjisi gectiyse rahatca yiyebilir"

DOGRU MU? **Yanlis.** Anaflaksi her sefer gittikce **siddetlenebilir**. Bir sonraki maruz kalisinda olumcul olabilir. Bilinen alerjeni **tamamen kacinma** zorunludur.

Mit 3: "Bal verince bebek alerjisi gecer"

DOGRU MU? **Tamamen yanlis ve TEHLIKELI.** 1 yas alti bebege bal asla verilmez (botulizm riski). Alerji bal ile gecmez, ev yapimi cozumler bebeği oldurebilir.

Mit 4: "EpiPen yapinca cocugun kalbi durur"

DOGRU MU? **Hayir.** EpiPen IM adrenalin guvenlidir. Yan etki olarak gecici kalp carpintisi, titreme olabilir ama **olum/agir yan etki yok**. Anaflakside yapmamak icin sebep degildir.

Mit 5: "Adrenalin yaptiktan sonra hastaneye gitmeye gerek yok"

DOGRU MU? **Yanlis.** %20 olguda **biphasik reaksiyon** (4-12 saat sonra ikinci dalga) olur. Adrenalin yapsaniz bile hastanede 6-8 saat gozlem zorunludur.

Mit 6: "Kucuk dozda alerjene maruz biraktirsam tolerans gelistirir"

DOGRU MU? **Hayir, kendi basina yapma.** Bu ancak **kontrollu desensitizasyon** (alerji uzmanı ile, hastanede) yapilabilir. Evde denemek olum riskidir.

Sik Anaflaksi Tetikleyicileri

Cocuklarda Top 5 Gida Alerjeni

1. **Yer fistigi** — En siddetli, kucuk miktarla bile

2. **Inek sutu (proteini)** — 2 yasinda %75 gecicidir

3. **Yumurta** — Yumurta beyazi proteinleri

4. **Findik/agac kuruyemis** — Findik, ceviz, badem

5. **Susam, soya, kabuklu deniz urunleri** (yas ilerledikçe artar)

Diger Tetikleyiciler

• **Ari/bal arisi sokmasi:** Cocuklarin %0.4-0.8'inde anaflaksi
• **Latex:** Eldiven, balon, lastikten gecis
• **Penisilin grup antibiyotik:** En siddetli ilac alerjisi
• **NSAID (ibuprofen, aspirin):** Ozellikle Reye sendromu riski

Tani ve Takip — Alerji Uzmani

Anaflaksi gectikten sonra cocugu mutlaka **cocuk alerji ve immunoloji** uzmanina goturun:

1. **Spesifik IgE testi (kan):** 2 yastan kucukte tercih

2. **Cilt prik testi:** 2 yas ustu, deneyimli el

3. **Provokasyon testi (oral):** Hastanede, kontrollu (gida alerjisi tani standardi)

4. **Tani yazili rapor** + acil eylem plani (Anaphylaxis Action Plan)

Turkiye'de Hacettepe, Cerrahpasa, Ankara Uni, Ege Uni Tip Fakultelerinde cocuk alerji birimleri vardir.

Turkiye'de EpiPen ve Maliyet

**Pratik tavsiye:** Tani konulduktan sonra alerji uzmanindan rapor alin. SGK 2 cihaz/yil verir. Biri evde, biri okul/krese verilmeli. Hocaya kullanim egitimi mutlak.

Okul ve Krese Bilgilendirme

• Okul/kreşte EpiPen rapor + cihaz birakilmali
• Mudur, ogretmen, yemek hocasi egitilmeli
• "Anaphylaxis Action Plan" cocugun cantasinda + okul kayidinda
• Cocugun bilegine alerji bilekligi (medical bracelet) takilabilir

Saglik Bakanligi 2024 mevzuati ile **okullar EpiPen bulundurma ve uygulama yetkisine** sahiptir.

Ozel Durumlar

Egzersize Bagli Anaflaksi (FDEIA)

• Bugday yedikten sonra 1-3 saat icinde egzersiz → anaflaksi
• Amaclanan tetikleyici: gluten, kabuklu deniz, alkol
• Yaklasim: yedikten sonra 4 saat egzersiz yapilmamali

Soguk Urtiker / Soguk Anaflaksi

• Soguk havuza atlama, dondurma → siddetli reaksiyon
• Ariza degil, mevcut anaflaksi olarak yonetilir

Anaflaktoid Reaksiyon

• IgE araci olmayan, kontrast madde, opyat ile gorulen
• Klinik tablo anaflaksi ile ayni; tedavi de ayni

Sik Sorulan Sorular

S: Cocugum yer fistigi yedi, kasinti basladi, ne kadar bekleyeyim?

C: Beklemeyin. Sadece kasinti hala anaflaksi olabilir; cilt + diger sistem belirtisi cikarsa hemen EpiPen.

S: EpiPen yaparken yanlis yere bastirsam ne olur?

C: Mavi uc yukari, turuncu uc uyluga. Eger ters tutarsaniz adrenalin parmaginiza gider; hemen acile gidin (parmak iskemisi).

S: Cocugum 6 ay alerji gosterdi, simdi 3 yasinda. Hala alerjisi var mi?

C: Sut ve yumurta alerjisi 5 yasinda %75-80 gecicidir. Yer fistigi alerjisi sadece %20 gecicidir. Alerji uzmanina test ettirin.

S: Anaflaksi sonrasi cocugum kac gun risk altindadir?

C: 6-8 saat hastane gozlemi sonrasi ev. Ancak biphasik reaksiyon 24-48 saat icinde de olabilir; o sure boyunca cocuk yanindan ayrilmamali, EpiPen ulusal.

S: Hangi yas yer fistigini tanitabilirim?

C: AAP 2017 LEAP calismasi: yuksek riskli bebeklerde (ekzema, yumurta alerjisi) **4-6 ayda kontrollu yer fistigi tanitma %86 alerji riskini azaltir**. Once alerji uzmanina danisin.

S: Anaflaksi Brutto seyrinden sonra cocugumun hayati nasil olur?

C: %95 cocuk normal hayatlarini surdurur. Tetikleyiciden kacinma + EpiPen tasinmasi yeter. Bazi alerjiler buyumeyle gecer.

Kaynaklar

• T.C. Saglik Bakanligi Cocuk Acil Sok Yonetim Rehberi 2024
• AAAAI Anaphylaxis: A Practice Parameter Update 2020
• EAACI Guidelines on Anaphylaxis 2021
• Turk Pediatrik Allerji ve Astim Dernegi (TPAAD) Anaflaksi Klavuzu 2023
• WHO Pediatric Allergic Disease Atlas 2022
• LEAP Study (Du Toit et al.). Randomized Trial of Peanut Consumption in Infants. NEJM 2015

---

Anaflaksi panik degil **planli mudahale** isidir. EpiPen taşinmasi, ailenin ve okulun egitimi, biyolojik tetikleyiciden uzakta tutulmasi ile cocugunuz **tamamen normal hayat** surdurebilir. Hayat kurtaracak olan sizsiniz; **bekledikçe pencere kapanir.**

Anaflaksi Sonrasi Iyilesme ve Psikososyal Destek

Anaflaksi yasamis cocuklarda **post-travmatik kaygi** gorulebilir; ozellikle 4 yas ustunde:

• Yemek yemekten korkma (gida alerjisi sonrasi)
• Sosyal etkinliklerden kacinma (parti, dogum gunu)
• Ebeveyne asiri baglanma
• Uyku problemi, kabus

Bu durumda cocuk psikoloji destegi alinmalidir. Bilissel davranis terapi (CBT) anaflaksi sonrasi sik kullanilir. Ailenin de psikolojik destege ihtiyaci olabilir; "cocugumu yine kaybetmek korkusu" yipratir.

Restoran ve Seyahat Onerileri

Restoran

• Cocuk alerjisini garson ve sefe ayri ayri belirtin
• "Bunda yer fistigi var mi?" yerine "Mutfaginizda yer fistigi yagi/sosu kullaniyor musunuz? Capraz bulasma riski var mi?" diye sorun
• Resim/karikatur cevap kartlari (tatil) hazirlayin
• Yanı sira EpiPen mutlaka

Ucak

• Hava yolu sirketine alerji bildirin (ozellikle yer fistigi)
• EpiPen el bagajinda, hekim raporu (Turkce + Ingilizce) yanı
• Kabin gorevlisi mevzuati gerekiyorsa onceden ucusu belirleyin
• Bazı havayollari yer fistigi servisi yapmaz (alerji bildirimine gore)

Yurtdisi Tatil

• Ulkenin acil servis numarasi (AB 112, ABD 911)
• Yerel dilde "Anaphylaxis, allergic reaction, EpiPen" bilen kart
• Yedek EpiPen iki cihaz (kayip, bozulma riski)

Anaflaksi Egitim Kontrol Listesi (Aile + Okul)

Kaynaklar (Ek)

• Turk Tabipler Birligi Cocuk Allerji Egitim Programi 2024
• Saglik Bakanligi Okul Saglik Hizmetleri Yonergesi
• Anaphylaxis Campaign UK Education Material

Anaflaksi Tetikleyici Avoidance — Pratik Mutfak Rehberi

Yer Fistigi Alerjisi

• Etiket okuma: "may contain peanuts", "produced in facility with peanuts" — aliyorsa **yeme**
• Asia mutfagi (Cin, Tay): yer fistigi yagi cok yaygin
• Cesit pratik gida ureticileri ile irtibat (Eti, Ulker etiket sorgulama)
• Capraz bulasma: ayni firindaki kuruyemis pasta/kurabiye

Inek Sutu Alerjisi

• Etiket: "casein", "whey", "lactalbumin", "milk solids" iceriyorsa = sut iceriyor
• Sut yerine: Pirinc sutu, yulaf sutu, badem sutu (badem alerjisi yoksa)
• Hazir gida (corek, paste) sut icerebilir

Yumurta Alerjisi

• Etiket: "ovalbumin", "ovomucin", "lecithin" iceriyorsa = yumurta
• Asilarda yumurta proteini: KKK, grip asisi (alerji uzmanına dani)
• Bisküvi, kek, dondurma genelde yumurta iceriyor

Yenidogan ve Bebek Anaflaksi (Ozel Durum)

6 ay alti bebek anaflaksisi cok nadirdir ama olabilir:

• Inek sutu mamasinda gizli alerji
• Anne sutuyle gecen alerjenler (anne yer fistigi yedi)
• Asi sonrasi (cok nadir)

Belirti: aniden solgun, hipotonik (gevsek), kusma, ishal. EpiPen Junior 0.15 mg uygulanir; 7.5 kg alti bebek icin hekim degerlendirir.

Mama Alerjisi vs Inek Sutu Alerjisi (Ayirici Tani)

• **Mama intolerans:** Ishal, gaz, agirlik artisi yok (laktoz problemi). Anaflaksi degil.
• **Inek sutu protein alerjisi:** Cilt dokuntu + ishal/kusma + (siddetli) anaflaksi
• **Tani:** Cocuk alerji uzmani, prik test + hidrolizat mama denemesi

Hidrolizat mama (Nutramigen, Pregestimil) inek sutu proteinlerinin parcalanmis halidir; alerji riskini azaltir.