Yeni kayıt olanlara %20 Premium indirimi! Fırsatı kaçırmayın.Hemen Al
SAD + DSM-5 F93.0 / F40.10 + AACAP 2007 + Kearney 4-Fonksiyon Modeli
Çocuk Okul Fobisi Değerlendirme — Risk Sınıfı + Müdahale Planı
Okul reddi, ayrılık anksiyetesi (F93.0) ve sosyal fobi (F40.10) arasındaki fark, Kearney'nin 4-fonksiyon pekiştireç haritası, somatik belirtiler ve devamsızlık skoru ile çocuğunuzun okul fobisi risk sınıfını ve kademeli dönüş planını belirleyin.
5-18 yaşDSM-5 F93.0 + F40.10AACAP 2007Kearney 4 Fonksiyon5 Risk Sınıfı6 Kırmızı Bayrak12 SSS
Bilgilendirme Amaçlıdır
Bu araç ebeveyn gözlemine dayalı tarama niteliğindedir; klinik tanı koyamaz ve DSM-5 tanı sürecinin yerini tutmaz. ACİL PSIKIYATRI sonucu çıkarsa veya çocuğunuz kendine zarar verme düşüncesi ifade ettiyse bu aracı kullanmayı bırakın ve bugün çocuk acil servisine veya 182 İntihar Önleme Hattı'na başvurun.
Okul Reddi, Okul Fobisi ve Ayrılık Anksiyetesi — Tanım Farkları
DSM-5 ve ICD-10'a göre doğru tanımlama, doğru müdahaleyi belirler.
Okul Reddi (School Refusal)
Geniş çatı kavramı. Çocuğun okula gitmeyi reddetmesi veya güçlük yaşaması. Altında farklı mekanizmalar olabilir: anksiyete, kaçınma, pekiştireç. Klinik tanı değil, davranışsal tanımdır.
Okul Fobisi
Okul ortamına özgü korku/kaygı tepkisi. Somatik semptomlar (karın/baş ağrısı, bulantı), okul saatlerinde ortaya çıkar, hafta sonları kaybolur. DSM-5'te ayrı kod yoktur; F93.0 veya F40.10 altında kodlanır.
Ayrılık Anksiyetesi Bozukluğu (SAD)
DSM-5: F93.0Bağlanma figürünün kaybı veya ayrılığı korkusu. 5-7 yaş grubunda okul reddiyle en sık karşılaşılan altta yatan tanı. Ebeveynden ayrılma sırasında ağlama, tutunma, fiziksel belirtiler tipiktir.
Sosyal Fobi / Sosyal Anksiyete
DSM-5: F40.10Sosyal değerlendirme ve utanma korkusu. 8 yaş ve üstünde daha sık. Sunum, sınıf içi konuşma, yemekhane, beden eğitimi gibi sosyal durumlardan kaçınma. Ergenlikte depresyonla sık eşlik eder.
Yaş Grubuna Göre Okul Fobisi Mekanizmaları
5-7, 8-11 ve 12+ yaş gruplarında farklı mekanizmalar ve müdahale stratejileri geçerlidir.
5-7 yaş
Ayrılık Anksiyetesi (F93.0)
- •Ebeveynden ayrılmada ağlama, tutunma
- •Ev özlemi, ebeveyn güvenliğine ihtiyaç
- •Karın / baş ağrısı — pazartesi sabahı
- •Uyku öncesi okul kaygısı
Müdahale: Kısa ve kararlı veda, graded exposure, ebeveyn-öğretmen koordinasyonu
8-11 yaş
Sosyal / Akademik Kaygı
- •Sınıf içi konuşma, sunum korkusu
- •Test / sınav anksiyetesi
- •Akran ilişkisi zorluğu / zorbalık
- •Akademik başarısızlık korkusu
Müdahale: BDT (bilişsel yeniden yapılandırma), kademeli maruz bırakma, okul rehberliği
12+ yaş
Sosyal Anksiyete + Depresyon
- •Sosyal ortamdan tam kaçınma
- •Depresyon belirtileri eşlik edebilir
- •Panik atak riski artar
- •Uzun devamsızlık, okul terki riski
Müdahale: BDT + ilaç (SSRI) değerlendirmesi, çocuk psikiyatristi zorunlu
Okul Fobisi Değerlendirme Hesaplayıcısı
SAD + DSM-5 + AACAP 2007 + Kearney 4-Fonksiyon Modeli tabanlı
Temel Bilgiler
Bir panel açın ve seçenekleri işaretleyin — risk sınıfı ve müdahale planı otomatik hesaplanır.
Kearney 4-Fonksiyon Modeli — Pekiştireç Haritası
Kearney ve Silverman (1990) tarafından geliştirilen model, okul reddini 4 farklı pekiştireç fonksiyonuyla açıklar. Her fonksiyon için farklı müdahale protokolü geçerlidir.
Kaçınma (R−)
Belirli bir uyarandan kaçınma. Negatif pekiştireç.
Tipik örnek: Tuvalet korkusu, öğretmen korkusu, zorbalığa maruz kalma
Müdahale: Sistematik duyarsızlaştırma; korkutucu uyarana kademeli maruz bırakma
Kaçış (R−)
Okul ortamının genel kaygıya yol açması. Kaçmakla kaygı azalır.
Tipik örnek: Hafta içi karın ağrısı, hafta sonu normal; "eve gelince iyi oldum"
Müdahale: BDT: bilişsel yeniden yapılandırma, fizyolojik tepki yönetimi
Dikkat / Ebeveyn Bağı (R+)
Evde kalarak ebeveynden ilgi ve temas alma. Pozitif pekiştireç.
Tipik örnek: Kapıda ağlarsa ebeveyn geri alıyor, gün boyu birlikte oturuyor
Müdahale: Ebeveyn eğitimi: kısa veda, geri almama kuralı, tutarlılık
Somut Ödül (R+)
Evde kalmak oyun, ekran, aktivite kazancı sağlıyor.
Tipik örnek: Okula gitmeyince tablet, oyun, dondurma alıyor
Müdahale: "Sıkıcı ev günü" protokolü: ekran yok, oyun yok; ödülü okula bağla
5 Temel Müdahale İlkesi (AACAP + NICE)
Okul fobisinde kanıta dayalı birinci basamak müdahale ilkeleri.
1
Erken Dönüş Okula — Altın Kural
Okul fobisinde her devamsızlık gün geri dönüşü güçleştirir. Ne kadar uzun kalırsa evde somut/sosyal pekiştireçler o kadar güçlenir. Mümkün olan en erken tarihte kademeli dönüş planı başlatılmalıdır.
2
Kademeli Maruz Bırakma (Graded Exposure)
Gün 1: okul kapısından gir-çık. Gün 2-3: 1 ders kal. Gün 4-5: sabah yarım gün. Gün 6+: tam gün. Her aşamada ödül sistemi. Geri adım atılınca bile en azından okul binasına girmek hedeflenmeli.
3
Empati + Kararlılık Dengesi
"Anlıyorum kötü hissediyorsun VE bugün okula gideceğiz." Empati göstermek ama geri adım atmamak. Semptomları küçümsemek değil — fiziksel belirtilerin gerçek olduğunu kabul et, ancak okula gideceğini netleştir.
4
Ebeveyn-Öğretmen-Rehberlik Üçgeni
Üç taraf aynı planı uygulamazsa terapi çalışmaz. Öğretmen vedayı uzatmamalı, rehber öğretmen okul içi geçiş noktası olmalı, ebeveyn geri almama kararından dönmemeli.
5
Sabah Rutini Sabitliği
Sabah kalkış saati, kahvaltı, giyinme ve çıkış saati her gün aynı olmalı. Tartışma zemini yaratmayın. Rutin varken okula gitmek "seçenek" değil "olağan durum" haline gelir.
6 Uzman Yönlendirme Kırmızı Bayrağı
Bu durumlardan herhangi biri mevcutsa beklemeden uzman başvurusu gereklidir.
12 haftadan uzun devamsızlık
Uzayan kaçış davranışı pekişir. Her geçen gün geri dönüş daha güçleşir. 2 haftayı aşan devamsızlıkta mutlaka uzman yönlendirmesi ve okul-aile koordinasyonu yapılmalıdır.
Kaynak: AACAP 2007 Practice Parameter
2Somatik şikayet — hekim sonucu negatif
Pediatrist muayenesi ile fiziksel neden bulunamayan karın / baş ağrısı, bulantı, kusma okul fobisinin işaret fişeğidir. Somatik odak yerine anksiyeteyi tedavi etmek gerekir.
Kaynak: NICE CG 159; AAP somatizasyon
3Ölüm / kendine zarar verme düşüncesi
Herhangi bir ifade (şaka dahil) ciddiye alınmalı. Bugün çocuk acil servisine veya 182 İntihar Önleme Hattı'na başvurun. Beklemeyin.
Kaynak: DSM-5, APA Kriz Müdahalesi
4Panik atak varlığı
Ani kalp çarpıntısı, nefes darlığı, uyuşma, "ölüyorum" hissiyle birlikte okul reddi çocuk psikiyatristi değerlendirmesi gerektirir. İlaç tedavisi (SSRI) gerekebilir.
Kaynak: DSM-5 F41.0, AACAP Anksiyete Kılavuzu
5Depresyon belirtileri (PHQ-A ≥2 kriter)
İsteksizlik, ağlama, zevk alamama, uyku bozukluğu ve değersizlik hissi eşlik ediyorsa okul fobisi daha dirençli seyreder. Önce depresyon tedavisi yapılmadan okul planı çalışmaz.
Kaynak: PHQ-A (Adolescent), APA Depresyon Kılavuzu
6Zorbalık şüphesi
Zorbalık varlığında okul fobisini tedavi etmek mümkün değildir. Aynı anda okul yönetimine yazılı bildirim ve gerekirse il milli eğitim müdürlüğüne başvuru yapılmalıdır.
Kaynak: MEB Zorbalıkla Mücadele Kılavuzu 2023
Ayırıcı Tanı — Mutlaka Sorgulanması Gerekenler
| Durum | Okul Fobisinden Farkı | Nasıl Sorgulanır? |
|---|---|---|
| Zorbalık | Belirli bir kişi/yer varsa, fobia genelleme yapmaz | "Bu okulda seni üzen biri var mı?" — direkt sor |
| Öğrenme Güçlüğü | Akademik başarısızlık korkusu fobiyi tetikleyebilir | RAM değerlendirmesi; okuma/yazma güçlüğünü sor |
| Depresyon | Anhedoni + uyku bozukluğu + değersizlik eşlik eder | PHQ-A tarama; isteksizlik, ağlama, zevk alamama |
| OKB | Tekrarlayan ritüeller veya takıntılar mevcutsa | Okul öncesinde uzun ritüel var mı? (el yıkama vb.) |
| Otizm Spektrum | Rutin değişikliğine tepki veya duyusal aşırı yük | Duyusal hassasiyet, sosyal iletişim güçlüğü sor |
| Akademik Yetersizlik | Başarısızlık kaçınması; sınıf seviyesi uyumsuzluğu | Öğretmen geri bildirimi + akademik performans incelemesi |
Ebeveyn Ev Tutumu — Yapılacak ve Yapılmayacak
Yapılacaklar
- Vedayı kısa tut — maks. 60 saniye
- "Anlıyorum VE bugün gideceğiz" — empati + kararlılık
- Okula gittiğinde küçük ödül (çıkartma, seçim hakkı)
- Akşam 1 güzel şey sorusu: "Bugün ne güzel oldu?"
- Sabah rutinini tartışma konusu yapma
- Öğretmen + rehberlikle haftalık temas
Yapılmayacaklar
- Ağladığında eve geri alma
- "Okul kötüyse gitme" seçeneğini sunma
- Vedayı 5+ dakika uzatma
- Evde kalana oyun / ekran / ödül verme
- "Numara yapıyorsun" demek — somatik belirtiler gerçektir
- Uzman yardımını 2 haftadan uzun erteleme
Önemli: Empati göstermek ile geri adım atmak farklı şeydir. "Kötü hissediyorsun, anlıyorum" demek hem doğru hem gereklidir. Ancak "o zaman gitme" sonucuna götürmemelidir. Empati + kararlılık dengesi okul fobisi müdahalesinin temelidir.
Sıkça Sorulan Sorular (12 Soru)
Okul fobisi mi, okul reddi mi — aralarındaki fark nedir?
Okul reddi (school refusal) geniş çatı kavramdır; çocuğun okula gitmeyi reddetmesi veya güçlük yaşaması. Okul fobisi ise anksiyete/korku mekanizmasıyla açıklanan alt türdür. DSM-5'te ayrı kod yoktur; F93.0 (ayrılık anksiyetesi) veya F40.10 (sosyal fobi) altında kodlanır. Klinik değerlendirmede altta yatan mekanizmayı anlamak tedaviyi belirler.
Ayrılık anksiyetesi kaç yaşa kadar normaldir?
Bebeklerde 6-8 ay arasında belirginleşen ayrılık kaygısı gelişimsel olarak normaldir ve 18-24 ayda pik yapar. 3 yaşından sonra belirgin azalması beklenir. 5 yaş sonrası yoğun ayrılık kaygısı ve okul reddi SAD tanısını düşündürmelidir. DSM-5 kriterleri: en az 4 hafta, işlevselliği bozuyor, okul/ev/sosyal alanlarda görülüyor.
Karın ağrısı gerçek mi, numara mı?
Somatik belirtiler gerçektir — çocuk numara yapmıyor. Beyin anksiyeteyi vücuda yansıtır (psikosomatik mekanizma). Ancak önemli soru şudur: pediatrist kontrolünde organik neden çıkmadı mı? Negatif fiziksel muayene + pazartesi sabahı belirginleşme + hafta sonu kaybolma = okul fobisi somatizasyonu. "Numara" demek yerine "nedenini anlayalım" yaklaşımı kritiktir.
Çocuğumu eve geri almak doğru mudur?
HAYIR — eve geri almak en büyük pekiştireci sağlar. Her geri alışta "ağlarsan kurtulursun" öğrenilir. AACAP kılavuzu bunu "davranışsal tuzak" olarak tanımlar. Vedayı kısalt (maks. 1 dakika), kararlı biçimde bırak, öğretmene teslim et ve git. Geri dönecekse mutlaka önceden belirlenen saatte (örn. saat 12) al.
Okula zorla mı götürmeliyim?
Fiziksel zorlama (tutarak, sürükleyerek) önerilmez; travma yaratır ve fobiyi derinleştirir. Ancak "kendi isteğiyle gitmesini beklemek" de çözüm değildir — bekledikçe gitmek daha zor hale gelir. Kademeli maruz bırakma (graded exposure) altın standarttır: önce binaya girmek, sonra 1 ders, sonra yarım gün.
Kaç günlük devamsızlıkta uzman görülmeli?
AACAP 2007 Practice Parameter: okul uyumunu bozan ve 2 haftadan uzun süren devamsızlıkta uzman değerlendirmesi zorunludur. Bununla birlikte şiddetli semptomlar (panik atak, suicidal ideation, çok sayıda somatik belirti) varsa 2 haftayı beklemeye gerek yoktur — ilk haftada uzman görülmelidir.
Hangi uzmana gidilmeli?
İlk adım: okul rehberlik servisi + pediatrist (somatik semptom kontrolü). Orta düzey: çocuk psikoloğu (BDT). Şiddetli / panik / depresyon eşliği: çocuk psikiyatristi (SSRI değerlendirmesi). Türkiye'de çocuk-ergen ruh sağlığı kliniği olan devlet hastanelerine ilk başvuru ücretsizdir.
BDT (Bilişsel Davranışçı Terapi) nasıl çalışır?
BDT okul fobisinde birinci basamak kanıta dayalı tedavidir. Aşamalar: (1) psikoeğitim — anksiyeteyi "alarm sistemi" olarak açıklama, (2) bedensel tepkileri tanıma, (3) bilişsel yeniden yapılandırma — felaket düşüncelerini sorgulama, (4) graded exposure — hiyerarşi oluşturarak korkutucu duruma kademeli maruz bırakma. Ortalama 8-16 seans ile etki görülür.
İlaç tedavisi gerekli midir?
Hafif-orta okul fobisinde BDT tek başına etkilidir. Şiddetli vaka, panik atak veya depresyon eşliğinde SSRI (fluoksetin, sertralin) BDT ile birlikte kullanılır. Türkiye'de çocuk psikiyatristi reçete yetkisine sahiptir. İlaç tek başına yeterli değildir; davranışsal müdahale ile birleştirilmeli.
Zorbalık ile okul fobisini nasıl ayırt ederim?
Okul fobisinde üçüncü kişi yok, korku okul ortamına geneldir. Zorbalık kaynaklı okul reddinde çocuk genellikle belirli bir kişiden söz eder, fiziksel belirti (yara, ezik) olabilir, sosyal medyada taciz izleri görülür. Zorbalık şüphesinde MUTLAKA "Bu okulda seni üzen biri var mı?" diye sor. Cevap alınamazsa okul rehberlik servisiyle iletişim kur.
Evde ne yapmalıyım — pratik tavsiyeler?
1. Sabah rutinini tartışma konusu yapma. 2. Akşam "yarın okul var, hazır ol" diyerek uyku öncesi kaygıyı normalize et. 3. Veda kısa olsun, 60 saniyeyi geçmesin. 4. Okula giderse küçük ödül ver (çıkartma, seçim hakkı). 5. Okuldan döndükten sonra güzel soru sor: "Bugün 1 iyi şey neydi?" 6. "Okul kötü" diyorsa empati göster ama çözüm olarak eve almayı sunma.
Sınav kaygısı okul fobisine dönüşür mü?
Evet — özellikle 8-11 yaş grubunda akademik baskı kaygısı okula olumsuz koşullanmayı tetikleyebilir. Belirtiler: sınav öncesi uyku bozukluğu, sınav günü karın ağrısı, sonuç ne olursa olsun kendini değersiz hissetme. Müdahale: performans hedefini sürece çevir, mükemmeliyetçiliği ele al, gerekirse çocuk psikoloğu destekli BDT.
Bilimsel Kaynaklar (8 Referans)
- AACAP 2007 Practice Parameter — School Refusal: American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents With Anxiety Disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2007;46(2):267-283. Okul reddinde birinci basamak kılavuz.
- Kearney CA & Silverman WK (1990) — 4 Fonksiyon Modeli: Kearney CA, Silverman WK. A preliminary analysis of a functional model of assessment and treatment for school refusal behavior. Behav Modif. 1990;14:340-366. R−/R+ pekiştireç haritalaması.
- DSM-5 — F93.0 Ayrılık Anksiyetesi Bozukluğu: American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed. Washington, DC: APA; 2013. F93.0 Separation Anxiety Disorder ve F40.10 Social Phobia tanı kriterleri.
- NICE CG 159 — Sosyal Anksiyete Bozukluğu: National Institute for Health and Care Excellence. Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment (CG159). London: NICE; 2013. BDT ve SSRI etkinliği, çocuk-ergen kılavuzu.
- Türkiye Psikiyatri Derneği — Anksiyete Bozuklukları Kılavuzu: Türkiye Psikiyatri Derneği. Anksiyete Bozuklukları Tanı ve Tedavi Kılavuzu. Ankara: TPD; 2021. Türkiye koşullarına uyarlanmış tedavi algoritmaları.
- Heyne D et al. (2019) — Okul Reddi Kanıt Tabanı: Heyne D, Gren-Landell M, Melvin G, Gentle-Genitty C. Differentiation between school attendance problems: why and how? Cognitive and Behavioral Practice. 2019;26(1):8-34.
- MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı. Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği. Resmi Gazete: 17 Nisan 2001. Güncel revizyon 2023. Okul rehberlik servisi görev kapsamı.
- Kearney CA (2007) — Çocuklar için Okul Devamsızlığı Değerlendirme Ölçeği (SRAS-R): Kearney CA. Forms and functions of school refusal behavior in youth: An empirical analysis of absenteeism severity. J Child Psychol Psychiatry. 2007;48(1):53-61. SRAS-R 4 fonksiyon ölçeği.
Çocuk (1-6 Yaş) Kategorisinde Diğer Araçlar
Tümünü GörAteş Düşürücü DozuPopüler
Parol/Calpol kilo bazlı doz hesabı.
Okul HazırlığıPopüler
Sosyal, motor ve bilişsel hazırlık taraması.
Tuvalet Eğitimi HazırlığıPopüler
Çocuğun hazır olup olmadığını değerlendir.
Altını Islatma (Enürezis)
Yaşa göre değerlendirme ve müdahale zamanı.
Çocuk BMI
Yaş ve cinsiyete göre BMI persantili.
Çocuk Boy Tahmini
Anne-baba boyuna göre yetişkin boyu öngörüsü.