Bebeğinizi kucağınıza aldığınızda fark ettiğiniz hafif sarımsı renk sizi endişelendirmiş olabilir. Yenidoğan sarılığı, bebeklerin büyük çoğunluğunda görülen ve çoğunlukla zararsız olan bir durumdur — ancak ne zaman "normal" sınırları aştığını bilmek, ebeveyn olarak en önemli sorumluluklarınızdan biri. Bu rehberde, sarılığın neden oluştuğunu, hangi belirtilere dikkat etmeniz gerektiğini ve tedavi sürecinde neler bekleyeceğinizi tüm detaylarıyla bulacaksınız.
Yenidoğan Sarılığı Nedir?
Yenidoğan sarılığı (neonatal ikter), kandaki bilirubin maddesinin normalden yüksek olması sonucu cildin ve göz aklarının sarıya dönmesidir. Bilirubin, kırmızı kan hücrelerinin doğal yıkımı sırasında ortaya çıkan sarı-turuncu renkli bir pigmenttir. Yetişkinlerde karaciğer bu maddeyi hızla işler ve vücuttan atar; ancak yenidoğanların karaciğeri henüz tam olgunlaşmadığı için bilirubin geçici olarak birikebilir.
Rakamlarla Sarılık
- Tüm yenidoğanların yaklaşık %60'ı zamanında doğanlarda ve %80'i prematüre bebeklerde sarılık geliştirir
- Dünya genelinde her yıl yaklaşık 480.000 yenidoğan ciddi hiperbilirubinemi yaşar (WHO verileri)
- Türkiye'de yenidoğan sarılığı, hastaneye yeniden yatış nedenlerinin başında gelir
- Tedavi edilmezse nadir ama ciddi komplikasyonlara (kernicterus) yol açabilir — ancak erken tanı ve tedaviyle bu risk neredeyse sıfıra iner
Sarılık Neden Oluşur? Bilirubin Döngüsü
Sarılığın nedenini anlamak için bilirubinin vücuttaki yolculuğunu bilmek gerekir:
Bilirubin Üretimi
Bebeğiniz anne karnındayken, oksijen taşımak için yetişkinlerden daha fazla kırmızı kan hücresine (fetal hemoglobin) sahiptir. Doğumdan sonra bu ekstra hücreler artık gereksizdir ve vücut bunları parçalamaya başlar. Her parçalanan hücre bilirubin üretir. Yenidoğanlar yetişkinlere kıyasla günde 2-3 kat daha fazla bilirubin üretir.
Bilirubin İşlenmesi
Üretilen bilirubin (indirekt/konjuge olmamış bilirubin) kana karışır ve karaciğere taşınır. Karaciğer bunu suda çözünür hale getirir (direkt/konjuge bilirubin), safra yoluyla bağırsağa gönderir ve dışkıyla atılır. Yenidoğanda bu süreç henüz yavaş çalışır — karaciğer enzimi (UDP-glukuronil transferaz) düşük aktivitededir.
Enterohepatik Dolaşım
Bağırsaktaki bilirubin, beta-glukuronidaz enzimi tarafından tekrar indirekt bilirubine dönüştürülüp kana emilebilir. Yenidoğanlarda bağırsak florası henüz gelişmediği için bu "geri emilim" daha fazla olur. Sık beslenme ve düzenli dışkılama, bu döngüyü kırmada kritik öneme sahiptir.
Sarılık Türleri: Fizyolojik mi Patolojik mi?
Tüm sarılıklar aynı değildir. Sarılığın türünü doğru belirlemek, tedavi kararını doğrudan etkiler.
Fizyolojik (Normal) Sarılık
En yaygın sarılık türüdür ve bebeklerin çoğunluğunda görülür:
- Başlangıç: Doğumdan sonra 2-4. günde ortaya çıkar
- Zirve: 3-5. günde en yüksek seviyeye ulaşır (zamanında doğanlarda)
- Çözülme: 1-2 hafta içinde kendiliğinden geriler
- Bilirubin seviyesi: Genellikle 12-15 mg/dL'nin altında kalır
- Tedavi: Çoğu zaman gerekmez, sık beslenme yeterlidir
- Genel durum: Bebek aktif emer, normal kilo alır, huzurludur
Patolojik (Anormal) Sarılık
Altta yatan bir nedene bağlı olarak gelişir ve müdahale gerektirir:
- Başlangıç: İlk 24 saat içinde başlar — bu her zaman anormaldir
- Bilirubin seviyesi: Günde 5 mg/dL'den fazla yükselir veya 17-20 mg/dL'yi aşar
- Süre: 2 haftadan uzun sürer (zamanında doğanlarda) veya 3 haftadan uzun (prematürelerde)
- Direkt bilirubin: 2 mg/dL üzerinde (karaciğer veya safra yolu sorununa işaret)
Patolojik Sarılığın Sık Nedenleri
- Kan grubu uyuşmazlığı (ABO/Rh): Anne ile bebek arasındaki kan grubu farkı, bebeğin kırmızı kan hücrelerinin hızla parçalanmasına (hemoliz) neden olur. Rh uyuşmazlığında Anti-D immünoglobulin ile önlenebilir
- G6PD enzim eksikliği: Özellikle Akdeniz Bölgesi'nde ve Güneydoğu Anadolu'da yaygın, erkek bebeklerde daha sık görülür. Topuk kanı taramasında bakılır
- Prematürelik: 37 haftadan önce doğan bebeklerde karaciğer daha olgunlaşmamış olduğundan sarılık daha yaygın ve ciddidir
- Sefal hematom/doğum travması: Doğum sırasında oluşan morluklar, ekstra bilirubin kaynağı oluşturur
- Enfeksiyonlar: Sepsis, idrar yolu enfeksiyonu gibi durumlar sarılığı tetikleyebilir
- Hipotiroidi: Topuk kanı taramasında bakılır; erken tedaviyle tamamen önlenebilir
- Safra yolu atrezisi: Nadir ancak ciddi bir durumdur. Direkt bilirubinin yüksek olması, soluk dışkı ve koyu idrar uyarıcıdır
Emzirme Sarılığı ve Anne Sütü Sarılığı
Bu iki kavram sıklıkla karıştırılır ancak farklıdır:
Emzirme sarılığı (breastfeeding jaundice): Yetersiz beslenmeye bağlıdır. İlk hafta içinde ortaya çıkar. Bebek yeterli süt alamadığında dışkılama azalır, bilirubin atılamaz ve birikir. Çözüm: Emzirme sıklığını artırmak (günde en az 8-12 kez), gerekirse laktasyon danışmanlığı almak.
Anne sütü sarılığı (breast milk jaundice): Anne sütündeki bazı maddeler (beta-glukuronidaz, pregnanediol) bilirubinin geri emilimini artırır. 1-2. haftada başlar ve 3. aya kadar sürebilir. Bebek sağlıklıdır, kilo alır, bilirubin 20 mg/dL'yi aşmaz. Emzirmeye devam edilir — emzirmeyi kesmek gerekmez.
Sarılığı Evde Nasıl Tanırsınız?
Bebeğinizi doğal gün ışığında (pencere kenarında) gözlemlemek en doğru yöntemdir. Yapay ışık sarı tonu maskeleyebilir.
Kramer Kuralı: Sararmanın Yayılım Sırası
Sarılık vücutta baş→ayak yönünde ilerler ve bilirubin seviyesiyle orantılıdır:
- Bölge 1 — Yüz ve göz akları: Bilirubin yaklaşık 5-7 mg/dL (genellikle gözlem yeterli)
- Bölge 2 — Göğüs ve karın üstü: Bilirubin yaklaşık 8-10 mg/dL (doktor kontrolü önerilir)
- Bölge 3 — Karın altı, kasıklar: Bilirubin yaklaşık 10-13 mg/dL (kan testi gerekli)
- Bölge 4 — Kollar ve bacaklar: Bilirubin yaklaşık 13-16 mg/dL (muhtemelen tedavi gerekir)
- Bölge 5 — El ve ayak tabanları: Bilirubin yaklaşık 18-20+ mg/dL (acil müdahale gerekli)
Pratik Sararma Testi
Parmağınızla bebeğinizin alnına veya göğsüne hafifçe bastırın ve bırakın. Basılan bölge sarımsı görünüyorsa sarılık olabilir, pembe-beyaz görünüyorsa normaldir. Bu test kesin tanı değildir — sadece yönlendiricidir. Şüpheniz varsa mutlaka bilirubin ölçümü yaptırın.
Günlük Takip Çizelgesi
İlk iki hafta boyunca her gün şunları not edin:
- Emzirme sayısı: Günde en az 8-12 kez olmalı
- Islak bez: 4. günden itibaren günde en az 6 ıslak bez beklenir
- Dışkı: Renk değişimi önemli — koyu yeşil/siyahtan (mekonyum) hardal sarısına dönmeli. Solgun, kil renginde dışkı safra yolu sorununa işaret edebilir
- Kilo: İlk hafta %7-10 kayıp normal; 10-14. günde doğum kilosuna dönmeli
- Sararma yaygınlığı: Günden güne karşılaştırın, yayılıyor mu yoksa geriliyor mu?
Hastanede Tanı ve Takip
Bilirubin Ölçüm Yöntemleri
Transkutanöz bilirubin ölçümü (TcB): Ciltten ışık gönderen bir aletle yapılır, kansız ve ağrısızdır. Tarama amaçlıdır. Yüksek çıkarsa kan testiyle doğrulanır. Fototerapi sonrası güvenilirliği azalır.
Total serum bilirubin (TSB): Topuktan alınan kan örneğiyle ölçülür. Altın standart tanı yöntemidir. Hem total hem direkt bilirubin değeri verir. Direkt bilirubinin yüksek olması farklı nedenlere (safra yolu atrezisi, enfeksiyon) işaret eder.
AAP 2022 Güncel Rehberi
Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), 2022 yılında 18 yıl aradan sonra sarılık rehberini güncelledi. Önemli değişiklikler:
- Tedavi eşikleri artık gestasyonel yaş (doğum haftası), saat bazlı yaş ve risk faktörlerine göre belirleniyor
- Nörotoksisite risk faktörleri: gestasyonel yaş altı 38 hafta, albumin altı 3 g/dL, hemolitik hastalık (DAT pozitif, G6PD eksikliği), klinik instabilite
- Eskalasyon eşiği: TSB değeri kan değişimi eşiğinin 2 mg/dL altına yaklaşırsa yoğun fototerapi ve yakın takip başlanır
- Risk faktörü olmayan zamanında doğan bebekte fototerapi eşiği: 24 saatte yaklaşık 15 mg/dL, 48 saatte yaklaşık 18 mg/dL, 72 saatte yaklaşık 20 mg/dL (yaklaşık değerler; kesin eşikler nomograma göre belirlenir)
Türkiye'de Sarılık Tarama Pratiği
- Her yenidoğan taburculuk öncesi bilirubin taramasından geçirilir
- Erken taburculuk (48 saatten önce) durumunda 48-72 saat içinde kontrol muayenesi planlanır
- Topuk kanı taramasında G6PD eksikliği, hipotiroidi gibi sarılığa yol açan durumlar da taranır
- Aile hekimi 15. gün kontrolünde sarılık değerlendirmesi yapar
- Sağlık Bakanlığı Yenidoğan Sarılığı Yönetim Rehberi, AAP rehberine paralel uygulamalar önerir
Tedavi: Fototerapi ve Ötesi
Fototerapi (Işık Tedavisi)
Fototerapi, yenidoğan sarılığının birincil tedavisidir. Mavi-yeşil dalga boyundaki ışık (420-490 nm), ciltteki bilirubini suda çözünür forma dönüştürerek idrar ve dışkıyla atılmasını sağlar.
Fototerapi türleri:
- Konvansiyonel fototerapi: Bebek küvöze veya açık yatağa yatırılır, üzerine mavi ışık kaynağı yerleştirilir. Gözler özel bir bantla korunur
- Fiber optik fototerapi (biliblanket): Bebeğin altına yerleştirilen ışık yayan bir battaniye. Bebek kıyafetli kalabilir ve kucağa alınabilir
- Yoğun fototerapi: Birden fazla ışık kaynağı kullanılır (üst + alt veya üst + biliblanket). Bilirubin düşüş hızı konvansiyonele göre daha yüksektir
- LED fototerapi: Daha az ısı üretir, enerji tasarrufu sağlar, modern hastanelerde yaygınlaşmaktadır
Fototerapi sırasında dikkat edilecekler:
- Bebeğin gözleri mutlaka korunmalı (retina hasarı riski)
- Bez dışında kıyafet çıkarılır — ışığa maruz kalan cilt alanı ne kadar fazlaysa tedavi o kadar etkili
- Sıvı kaybı artabilir — beslenme sıklığı artırılmalı (günde 8-12 kez veya daha fazla)
- Her 4-6 saatte bilirubin kontrolü yapılır
- Bilirubin, tedavi eşiğinin 2 mg/dL altına düştüğünde fototerapi sonlandırılır
- Rebound (geri sıçrama) için 12-24 saat sonra tekrar kontrol edilir
Fototerapi Ne Kadar Sürer?
Çoğu bebekte 24-48 saat yeterlidir. Hemolitik nedenli sarılıklarda daha uzun sürebilir. Bilirubin düşüş hızı ilk 4-6 saatte en yüksektir; bu dönemde bilirubin saatte ortalama 0.5-1 mg/dL düşer.
İntravenöz İmmünoglobulin (IVIG)
Kan grubu uyuşmazlığına (Rh veya ABO) bağlı hemolitik sarılıkta, fototerapi yetersiz kalırsa IVIG uygulanabilir. Antikorları nötralize ederek hemolizi yavaşlatır ve kan değişimi ihtiyacını azaltır.
Kan Değişimi (Exchange Transfüzyon)
En ciddi sarılık vakaları için son çare tedavidir:
- Bilirubin seviyesi 25-30 mg/dL üzerine çıktığında veya yoğun fototerapiye rağmen düşmediğinde uygulanır
- Bebeğin kanı küçük porsiyonlar halinde alınır ve donör kanıyla değiştirilir
- Hem birikmiş bilirubini hem de hemolize neden olan antikorları temizler
- Yenidoğan yoğun bakım ünitesinde yapılır
- Günümüzde erken tanı ve etkili fototerapi sayesinde çok nadir gerekir
Kernicterus: Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Kernicterus, aşırı yüksek bilirubinin beyin dokusuna (özellikle bazal gangliyonlar ve beyin sapı) yerleşerek kalıcı hasar bırakmasıdır. Bu, sarılığın en korkulan komplikasyonudur — ancak erken tanı ve uygun tedaviyle tamamen önlenebilir.
Akut Bilirubin Ensefalopatisi Belirtileri
Kernicterus öncesi uyarı işaretleri:
- Erken evre: Halsizlik, emmede azalma, hipotoni (gevşeklik), yüksek tonlu ağlama
- Orta evre: İrritabilite, geri yay postürü (opistotonus), ateş
- İleri evre: Koma, nöbetler, apne (nefes durması)
Kernicterus'un Kalıcı Etkileri
- Atetoid serebral palsi: İstemsiz, yavaş, kıvrılan hareketler
- İşitme kaybı: Özellikle yüksek frekanslı sensörinöral işitme kaybı
- Bakış felci: Yukarı bakamama
- Diş mine defektleri: Süt dişlerinde yeşilimsi renk değişikliği
Önemli: Gelişmiş ülkelerde kernicterus insidansı 100.000'de 1'in altındadır. Türkiye'de de farkındalık artışı ve tarama programları sayesinde bu oran düşüş eğilimindedir. Düzenli kontroller ve erken müdahale ile kernicterus tamamen önlenebilir bir durumdur.
Evde Bakım ve Pratik Öneriler
Beslenme: En Etkili Doğal Tedavi
Sık ve yeterli beslenme, sarılığın hem önlenmesinde hem tedavisinde en önemli faktördür:
- Emzirme sıklığı: Günde en az 8-12 kez, tercihen bebeğin isteğine göre (on-demand). İlk günlerde bebek uykucu olabilir — 3 saatten fazla uyursa uyandırıp emzirin
- Emzirme etkinliği: Bebeğin doğru tutunduğundan ve etkili emdiğinden emin olun. Yutkunma sesleri duymalısınız
- Takviye: Anne sütü yeterli gelmiyorsa, doktorunuzun önerisiyle formül mama takviyesi yapılabilir. Amaç bebeğin yeterli kalori ve sıvı almasıdır
- Dışkılama: Her beslenmeden sonra dışkılama beklenmez ancak günde en az 3-4 kirli bez olmalı. Dışkının mekonyumdan (koyu yeşil-siyah) hardal sarısına dönmesi, bilirubinin atıldığının göstergesidir
Güneş Işığı: Faydalı mı?
Dolaylı güneş ışığı (pencere kenarında, perde arkasında) hafif sarılıkta yardımcı olabilir. Ancak dikkat edilmesi gerekenler:
- Bebeği asla doğrudan güneş ışığına çıkarmayın — güneş yanığı ve hipotermi riski vardır
- Güneş ışığı tek başına tedavi değildir, fototerapinin yerini tutmaz
- Camın arkasından gelen ışık, UVA/UVB ışınlarını filtreler ancak görünür mavi ışık geçişi sınırlıdır
- "Bebeği güneşe yatırın" şeklindeki geleneksel tavsiyelere dikkatli yaklaşın
Bitkisel Çaylar ve Alternatif Yöntemler
Kesinlikle uygulamayın:
- 6 aydan küçük bebeklere su, şekerli su, rezene suyu veya herhangi bir bitki çayı vermeyin (WHO önerisi)
- Bu sıvılar emzirme sıklığını azaltarak sarılığı kötüleştirebilir
- Bazı bitkisel ürünler karaciğer toksisitesine neden olabilir
- "Sarılık düşüren çay" olarak satılan ürünlerin bilimsel kanıtı yoktur
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Aşağıdaki durumlardan herhangi biri varsa derhal doktora başvurun:
- Sarılık ilk 24 saat içinde başladıysa — bu her zaman patolojiktir ve acildir
- Sararma hızla yayılıyor — saatler içinde göğüsten bacaklara iniyorsa
- Bebek emmek istemiyor veya çok uykulu, uyandırılamıyorsa
- Yüksek tonlu, tiz bir ağlama varsa
- Bebek geriye doğru yay gibi kasılıyorsa (opistotonus)
- Ateş 38 derece üzerindeyse (3 ay altı bebeklerde her ateş acildir)
- Dışkı soluk, kil renginde veya beyazımsıysa (safra yolu sorununa işaret)
- İdrar çok koyu renkli (çay rengi) ise
- Sarılık 2 haftadan uzun sürüyorsa (zamanında doğan bebeklerde)
- El ve ayak tabanlarına kadar sararma varsa
- Bebek günde 6'dan az ıslak bez yapıyorsa (dehidratasyon belirtisi)
Acil servis gerektiren durumlar: İlk 24 saatte sarılık başlaması, emmeme/kusma ile birlikte sarılık, kasılma veya nöbet, 38 derece üzeri ateş.
Sık Sorulan Sorular
Sarılık tekrar eder mi?
Fizyolojik sarılık genellikle bir kez yaşanır ve tekrarlamaz. Ancak anne sütü sarılığı hafif dalgalanmalar gösterebilir. Fototerapi sonrası %10-15 oranında rebound (geri sıçrama) görülebilir, bu nedenle taburculuk sonrası 24-48 saat içinde kontrol önerilir.
İkinci bebeğimde de sarılık olur mu?
Kan grubu uyuşmazlığı veya genetik faktörler (G6PD eksikliği gibi) varsa ikinci bebekte de sarılık riski yüksek olabilir. Ancak her gebelik ve her bebek farklıdır. Doktor, risk faktörlerini değerlendirerek önceden önlem alabilir.
Sarılık zekayı etkiler mi?
Tedavi edilen sarılık beyin hasarı yapmaz. Fizyolojik sarılık zekayı etkilemez. Yalnızca tedavi edilmemiş, çok yüksek bilirubin seviyeleri (kernicterus) kalıcı nörolojik hasar bırakabilir — ki bu durum düzenli takiple tamamen önlenebilir.
Fototerapi bebeğe zarar verir mi?
Fototerapi güvenli bir tedavidir. Hafif yan etkileri olabilir: gevşek dışkı, cilt döküntüsü (bronz bebek sendromu — nadir), hafif sıvı kaybı. Bunların hepsi geçicidir. Gözlerin korunması şartıyla ciddi yan etkisi yoktur.
Evde fototerapi cihazı kullanılabilir mi?
Türkiye'de bazı özel firmalar evde fototerapi hizmeti sunmaktadır. Ancak bu hizmet mutlaka doktor gözetiminde ve düzenli bilirubin kontrolüyle yapılmalıdır. Orta düzey sarılıklarda (bilirubin 15-18 mg/dL) evde fototerapi uygun olabilir; yüksek bilirubinlerde hastane ortamı tercih edilmelidir.
Bebeğinizin cildindeki o sarımsı ton çoğu zaman büyümenin doğal bir parçasıdır. Ancak dikkatli gözlem, düzenli kontroller ve gerektiğinde erken müdahale ile sarılık tamamen yönetilebilir bir durumdur. Sık emzirme, dışkı takibi ve doktor kontrollerini aksatmamak — yapmanız gereken en önemli üç şey budur. Bebeğinizin rengi birkaç hafta içinde o güzel pembeleğine kavuşacak, bu geçici dönemi birlikte atlatacaksınız.
