Demir eksikliği, Türkiye'de 6-24 ay arası bebeklerin yaklaşık %30-50'sini etkileyen, çoğu zaman sessiz ilerleyen ama beyin gelişimi üzerinde kalıcı izler bırakabilen bir durum. Anne sütü demir bakımından harika ama 6. aydan sonra mineral depoları azaldığı için yalnız başına yetmez. Birçok aile "bebeğim solgun ama belki normaldir" diye dönemi atlıyor. Bu rehberde her ay aralığı için bilimsel belirti listesi, kan testlerinin (hemoglobin, ferritin) nasıl okunduğu ve çocuk hekiminize ne zaman koşmanız gerektiğini bulacaksınız.

Demir Eksikliği Nedir, Bebek Bedeninde Ne Yapar?

Demir, kanınızdaki kırmızı hücrelerin (eritrosit) içinde oksijeni taşıyan hemoglobin proteininin temel yapı taşı. Bebekler dünyaya annelerinden devraldıkları yaklaşık 4-6 aylık demir deposuyla geliyor. Bu depo 4-6. ay civarında bitince dış kaynaklara (anne sütünden öte demirli ek gıda, mama veya damla takviye) ihtiyaç başlıyor.

Eksiklik üç aşamadan geçer:

1. **Demir deposunun azalması (latent eksiklik):** Henüz kansızlık yok ama vücudun rezervi tükenmiştir. Tek belirti olabilir veya hiç olmayabilir.

2. **Demir eksikliği:** Hücreler yeterince hemoglobin üretemez ama kan testi sınırda görünebilir.

3. **Demir eksikliği kansızlığı (anemi):** Hemoglobin düşmüştür, klasik solgunluk-halsizlik tablosu ortaya çıkar.

Ana risk: 6-24 ay arası beyin, demire en aç olduğu dönemden geçer. Bu pencerede yaşanan eksiklik, ileride dikkat, hafıza ve hareket gelişiminde geri dönüşsüz izler bırakabilir. Bu yüzden "ileride telafi ederiz" yaklaşımı çocuk hekimleri için kabul edilemezdir.

0-6 Ay: Düşük Risk Ama Sıfır Değil

Sağlıklı, zamanında doğmuş bebeklerde 0-4 ay arası demir eksikliği nadirdir; çünkü doğum öncesi devraldıkları depo bu dönemi karşılar. Anne sütü düşük demirli görünse de emiliminin yüksek olması (yaklaşık %50) sayesinde yeterlidir.

0-6 ay yüksek risk grubu:

Erken doğan (preterm) bebekler
Doğumda 2500 gramdan az tartılan bebekler
Anneden bebeğe geç kordon kesme yapılmamış doğumlar
Anne hamilelik döneminde demir eksikliği kansızlığı (anemi) tedavisi almamışsa
Çoğul gebelik (ikiz, üçüz)
Doğumdan sonraki ilk haftalarda ciddi kanama yaşanmışsa

**Bu dönemde belirti çoğu zaman yoktur.** Solgunluk, beslenmede isteksizlik, beklenenden yavaş kilo alma sinyal olabilir ama özgül değildir. Risk grubundaysanız çocuk hekiminiz 4. ay civarı koruyucu damla demir takviyesi başlatabilir.

6-12 Ay: Kritik Pencere — En Sık Eksiklik Bu Dönemde

Doğumdan getirilen demir deposu yaklaşık 6. ayda biter. Aynı ay ek gıda başlar. Eğer ek gıda demir bakımından zayıf ilerlerse (sadece sebze püresi, tahıl çorbası, az et/yumurta) eksiklik başlar.

Sık Görülen Belirtiler 6-12 Ay

**Solgun cilt:** Avuç içi, dudak iç kısmı, alt göz kapağı iç astarı normalden açık görünür. Bu en görünür belirtidir ama orta-ileri eksiklikte ortaya çıkar.
**Halsizlik, az hareket etme:** Bebek normalde dönmek, oturmak, sürünmeye çalışmak için aktiftir. Devamlı uyuyan, az ses çıkaran, oyuncağa az ilgi gösteren bebek dikkat çekmeli.
**Beslenmede iştahsızlık:** Eski sevdiği yiyecekleri reddetme, biberon/emzirmeyi yarıda bırakma.
**Sık enfeksiyon:** Demir, bağışıklık hücrelerinin de yapı taşı. Eksiklikte üst solunum yolu enfeksiyonu sıklığı artar.
**Beklenenden yavaş kilo alma:** Kilo eğrisinde basamak değiştirme veya düz seyir.
**Huzursuzluk, sürekli ağlama:** Özellikle akşamları, açıklanamayan irritasyon hâli.
**Pika belirtisi (nadir ama ciddi):** Toprak, kireç, kâğıt yeme isteği. 9-12 aydan sonra fark edilebilir.

6-12 Ay Mutlaka Doktora Götürün İşaretleri

Cilt belirgin sarı-soluk (özellikle dudak iç kısmı)
Bebek kaşığı tutmayı, oyuncakla oynamayı bırakıyorsa
Aktif gelişim aşamalarını kaçırıyorsa (8 ayda hâlâ desteksiz oturamama)
Solunum hızlanması veya kalp atışı çok hızlıysa (dakikada 160 üstü dinlenme hâlinde)

12-24 Ay: Süt Tüketimi Tuzağı

İkinci yıl, çoğu çocuk hekiminin "demir eksikliği patladı" dediği dönem. Sebep ironik: çocuğun inek sütüne erken ve fazla geçişi. Günde 600 ml üzeri inek sütü içen 1-2 yaş çocuğun bağırsağı demir emilimini ciddi şekilde azaltıyor. Üstüne et, yumurta, baklagil yetersizse tablo netleşir.

Sık Görülen Belirtiler 12-24 Ay

Belirgin solgunluk (artık çevreden duyacaksınız: "çocuk biraz soluk değil mi?")
Yorgun çocuk, kısa yürüyüşte oturma, koşmama
Davranış değişiklikleri: çekingenleşme, oyuna katılmama, yeni kelime öğrenme hızının düşmesi
Saç dökülmesi, tırnaklarda kırılganlık (ileri eksiklikte kaşık tırnak — koylonikya)
Dilde yanma, ağız kenarında çatlak (anguler keilit)
Pika davranışı belirginleşmesi (toprak, buz, kâğıt)
Soğuk ekstremiteler (ayak, el sürekli soğuk)

12-24 Ay Mutlaka Doktora Götürün İşaretleri

Çocuk yürürken hızlı yorulup duruyor, eski enerjisi yok
Kelime sayısı artmıyor, gelişim plato yapıyor
Belirgin solgunluk + halsizlik birlikte
Tekrarlayan üst solunum yolu enfeksiyonu (ayda 2+)

Kan Testlerini Anlama: Hemoglobin ve Ferritin

Çocuk hekiminiz şüphelenirse iki temel test ister:

1. Hemoglobin (Hb)

Kandaki oksijen taşıyıcı protein miktarı. Yaşa göre normal değerleri:

6-12 ay: 11.0 g/dL üzeri normal
12-24 ay: 11.0 g/dL üzeri normal
11.0 altı: Kansızlık (anemi) tanısı düşündürür
9.0 altı: Orta-ileri kansızlık, hızlı tedavi gerekir

2. Ferritin (Demir Deposu Göstergesi)

Vücudunuzun demir deposunu gösteren en hassas test. Hemoglobin daha düşmeden ferritin azalır.

12 ng/mL üzeri: Normal
12 ng/mL altı: Demir eksikliği (kansızlık olmasa bile)
Ancak enfeksiyon varsa ferritin yapay yükselir, bu yüzden CRP testi de istenir.

Diğer Yardımcı Testler

**MCV (ortalama hücre hacmi):** Düşükse demir eksikliği lehine
**RDW:** Yüksekse hücre büyüklük dağılımı bozuk demektir
**Transferrin satürasyonu:** %16 altı eksiklik göstergesi
**CRP:** Enfeksiyon olup olmadığını ayırt etmek için

Bu rakamlar tek başına anlam taşımaz; çocuk hekiminizin yorumu esastır.

Tedavi: Kaç Ay, Hangi Doz?

Tanı konulduğunda standart yaklaşım, 3-6 ay süreyle ağızdan demir damla/şurup. Yaygın preparatlar:

Ferro glisin sülfat damla
Demir III hidroksit polimaltoz
Ferro fumarat

**Doz:** Çocuk hekiminin reçete ettiği şekildedir. Genel ölçü: günlük 3-6 mg/kg elementer demir, tek veya iki doza bölünür. Boş mideye, C vitamini içeren bir şeyle (portakal suyu, çilek püresi) verilirse emilim 2-3 katına çıkar.

**Süte yakın saatte demir vermeyin.** Süt, kahvaltı tahılları, çay-kahve emilimi engeller. Demir damlasıyla süt arasında en az 1 saat olmalı.

**Yan etkiler:** Kakanın koyu yeşil-siyah renge dönmesi (normaldir, korkmayın), nadiren kabızlık veya bulantı. Diş çürüğü riskini azaltmak için damlayı doğrudan dile değil, yanak iç kısmına damlatın ve ardından su yudumlatın.

Tedavinin 3. ayında kontrol kan testi yapılır. Hemoglobin yükselmiş olsa bile ferritin normale dönene kadar tedavi sürer (genelde 6 ay).

Beslenme: Demirden Zengin Bebek Menüsü

İki tip demir vardır:

**Hem demiri (hayvansal):** %20-30 emilir. Et, tavuk, balık, yumurta sarısı, ciğer.
**Hem olmayan demir (bitkisel):** %5-10 emilir. Mercimek, nohut, kuru kayısı, pekmez, koyu yeşil yapraklı sebzeler.

C vitamini bitkisel demir emilimini 3-4 katına çıkarır. Mercimek çorbasına limon sıkmak, ıspanak püresine biraz portakal suyu eklemek bilimsel olarak ispatlanmıştır.

6-12 Ay Demir Dostu Menü Örneği

Yumurta sarısı (haftada 3-4 kez, başlangıçta küçük miktar)
Tavuk veya kırmızı et püresi (haftada 3-5 kez)
Mercimek/nohut çorbası (limonla)
Pekmez (1 çay kaşığı yoğurda)
Demirle zenginleştirilmiş bebek tahılı

12-24 Ay

Köfte, et yemekleri haftada en az 3-4 öğün
Ciğer (haftada 1 kez, küçük miktar)
Kuru meyve karışımı (kayısı, üzüm, hurma)
Tam tahıllı ekmek + pekmez
İnek sütü günde 500 ml altı tutulmalı

Önleme: Damla Takviye Ne Zaman?

Türkiye Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ve Dünya Sağlık Örgütü önerileri:

**Term, sağlıklı bebek:** 4. aydan itibaren günde 1 mg/kg koruyucu demir damla, ek gıdaya geçişe kadar veya 6. aya kadar.
**Erken doğan bebek:** 2. haftadan itibaren 2-4 mg/kg, 12 aya kadar.
**Düşük doğum tartılı bebek:** Çocuk hekiminin değerlendirmesine göre erken başlatılır.

Türkiye'de devletin "Demir Gibi Türkiye" programı kapsamında 4-12 ay arası tüm bebeklere ücretsiz demir damla verilir. Aile hekiminizden talep edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Bebeğim hep solgun, demir eksikliği mi var?

Solgunluk tek başına tanı koydurmaz. Genetik cilt rengi, ışık, son uyku da etkiler. Halsizlik, iştahsızlık, kilo alımında yavaşlama da varsa kan testi gereklidir.

Demir damlası dişleri çürütür mü?

Direk dile damlayıp orada kalırsa lekelenme yapabilir. Yanak iç kısmına damlatın, ardından bir miktar su veya emzirin. Düzenli diş temizliği yeterlidir.

Anne sütünde demir az diye duyuyorum, formülaya geçeyim mi?

Hayır. Anne sütündeki demir az miktarda görünse de %50 emilir; mama demirinin %5-12'si emilir. 6. aya kadar anne sütü yeterlidir; sonrasında ek gıda ile dengelenir.

İnek sütü demir eksikliğine yol açar mı?

Evet, özellikle 1-2 yaş arası günde 600 ml üzeri inek sütü tüketenlerde. Sütteki kalsiyum ve kazein demir emilimini engeller. Günlük 500 ml altı önerilir.

Vegan/vejetaryen büyütülen bebekte risk daha yüksek mi?

Evet, hem demiri olmadığı için sıkı takip gerekir. Çocuk beslenme uzmanı eşliğinde demir, B12, çinko ve omega-3 takviye planlanmalıdır.

Demir damlası kakayı siyah yapıyor, normal mi?

Evet, tamamen normaldir. Vücudun emmediği demirin oksitlenmiş hâlidir. Endişelenmenize gerek yok.

Sonuç

Demir eksikliği fark edilmeden zarar veren bir durum. Bu yüzden anne dostu yaklaşım, 4. aydan itibaren koruyucu damla, 6. aydan itibaren demirden zengin ek gıda, 9-12. ayda ve 18. ayda rutin kan kontrolünden geçer. Bebeğiniz solgun, halsiz veya gelişimsel olarak yavaşlıyorsa, "ileride toparlar" demeden çocuk hekiminizle paylaşın. Erken müdahale, ileride zekâ, dikkat ve sosyal becerileri korumanın en etkili yatırımıdır.

**İlgili araç:** [Bebek Beslenme Hesaplayıcısı ile aylık demir alımınızı kontrol edin](/araclar/bebek-beslenme-takip).