Çocuklarda Ateşli Havale (Febril Konvulsiyon): Anne-Babalar İçin Tam Rehber

# Çocuklarda Ateşli Havale (Febril Konvulsiyon): Anne-Babalar İçin Tam Rehber

Bir gece çocuğunuz yüksek ateşliyken aniden bedeni kasılıyor, gözleri kayıyor, kollarıyla bacakları sarsılıyor — sonra birden gevşiyor, soluk soluğa, sersem bir halde kalıyor. Ömrünüzün belki en korkutucu birkaç dakikası. Acile koşuyorsunuz, sonunda doktor şunu söylüyor: "Endişelenmeyin, **ateşli havale (febril konvulsiyon)** geçirmiş. Çocuğunuza zarar vermez, beyninde hasar bırakmaz."

Bu cümleyi duymak çoğu anne-babaya inandırıcı gelmez. "Nasıl zararsız olabilir?" diye düşünürsünüz. İşte bu yazı tam olarak bu sorunun cevabıdır. **Ateşli havale**, çocukluk çağında en sık görülen nörolojik olaydır; **6 ay-5 yaş** arası çocukların **%2-5'i** en az bir kez yaşar. Türkiye verileri biraz daha yüksek (%3-7). Bu yazıda ateşli havale konusunu tamamen kavrayacak, kriz anında ne yapacağınızı bileceksiniz.

Ateşli Havale (Febril Konvulsiyon) Nedir?

**Tanım:** 6 ay - 5 yaş arası çocukta, ateşli bir hastalık sırasında görülen, başka nörolojik nedeni olmayan nöbet.

Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, ana faktör şudur: **gelişmekte olan beyin yüksek ateşe duyarlıdır.** Ateş hızla yükseldiğinde beyin "kısa devre" yapar; nöbet oluşur. Çocuk büyüdükçe beynin bu duyarlılığı kaybolur.

> **Bilim notu:** Ateşin yüksekliğinden çok, **ne kadar hızlı yükseldiği** belirleyicidir. Ateş düşürmeye geç kalan velilerin "suçu" yoktur — havale çoğu zaman ailenin ateşi fark etmesinden bile önce başlar.

İki Tip Ateşli Havale

1. Basit (Tipik) Ateşli Havale — %75

• **Süre:** 15 dakikadan kısa (genelde 1-3 dk)
• **Tip:** Tüm vücut kasılması (jeneralize)
• **Tekrar:** Aynı hastalıkta 24 saat içinde tek nöbet
• **Sonra:** Çocuk normale döner
• **Risk:** Beyne zarar **yok**, epilepsi gelişme riski normal nüfusla aynı

2. Karmaşık (Atipik) Ateşli Havale — %25

• **Süre:** 15 dakikadan uzun
• **Tip:** Tek tarafa, asimetrik
• **Tekrar:** 24 saat içinde 2 ya da daha fazla nöbet
• **Sonra:** Geçici tek taraflı güçsüzlük (Todd paralizi)
• **Risk:** Epilepsi riski hafif artmış (%5-10), ileri inceleme gerekir

Ateşli Havale Nasıl Görünür?

Bir nöbeti tarif etmek zordur ama tipik tablo şudur:

1. **Başlangıç:** Çocuk birden donar, gözleri sabitlenir veya yukarı kayar

2. **Tonik faz:** Vücut sertleşir, kollar bacaklar gerilir (5-15 saniye)

3. **Klonik faz:** Ritmik sarsıntılar, titreme (genelde 30 saniye - 2 dakika)

4. **Eşlik eden:**

- Bilinç kaybı

- Dudaklarda morarma

- Ağızdan köpük gelmesi

- Dilini ısırması (nadir)

- İdrar/dışkı kaçırma

5. **Sonrası (postiktal dönem):**

- 5-30 dakika halsizlik, sersemlik

- Uyuklama

- Hafif hafıza boşluğu

Bu tablo veliler için çok korkutucudur. Çocuğun ölmek üzere olduğunu sanırlar. Ama **çoğu nöbet kendiliğinden 1-2 dakikada durur** ve çocuğa kalıcı zarar vermez.

Nöbet Anında Ne Yapmalı?

YAPILACAKLAR ✓

1. **Sakin olun.** En zor şey, ama en önemlisi.

2. **Saatlere bakın** — nöbet ne kadar sürdü? (Çoğu kişi nöbeti olduğundan uzun hatırlar)

3. **Çocuğu yan yatırın** — kusarsa boğulmasın

4. **Sert/keskin nesneleri uzaklaştırın**

5. **Giysileri gevşetin** — özellikle boyundakileri

6. **Çocuğun başını yumuşak bir şeye yaslayın**

7. **Nöbet bittikten sonra ateşi düşürün** — paracetamol veya ibuprofen

8. **Doktor görüşmesi planlayın** — ilk havaleyse mutlaka, tekrarlayanlardaysa belirti varsa

YAPILMAYACAKLAR ✗

1. **Ağzına HİÇBİR ŞEY KOYMAYIN** — kaşık, parmak, mendil

- Dilini yutmaz; bu bir efsane

- Ağzına bir şey koymak diş kırar, parmak ısırılır, çocuğu boğabilir

2. **Sarsmayın, çekiştirmeyin, "uyandırmaya" çalışmayın**

3. **Soğuk suyla yıkamayın, alkol/sirke sürmeyin** — şok yapar, riski artırır

4. **Ağız yoluyla ilaç vermeyin** — nöbet sırasında yutamaz, boğulabilir

5. **Çocuğu hareket ettirmek için zorlamayın**

6. **Kucağa alıp koşmaya başlamayın** — yere yan yatırın, kontrol edin

> **Anne notu:** İlk havale çoğu velinin hayatındaki en korkunç olaydır. Sonradan "nöbet sırasında çocuğun ağzına parmak attım", "soğuk duşa soktum" diye suçluluk hissedebilirsiniz. Bilmediğiniz için yaptınız — ama artık biliyorsunuz.

112'yi Ne Zaman Aramalıyım?

112 ARAYIN, eğer:

• Nöbet **5 dakikadan uzun** sürüyorsa
• Nöbet sonrası bilinç **30 dakikadan uzun** kapalıysa
• **Tekrarlayan nöbetler** oluyorsa (24 saatte 2+)
• **Solunum güçlüğü, morarma** sürüyorsa
• Çocuk **nöbet sonrası uyandığında konuşamıyor, hareket edemiyorsa** (tek taraflı)
• **6 aydan küçük** ya da **6 yaşından büyükse** (atipik yaş)
• **Daha önce hiç havale geçirmediyse** (ilk kez tanı için)
• **Boyun sertliği, döküntü, yoğun kusma** varsa (menenjit şüphesi)

Hangi Hastalıklar Ateşli Havaleye Yol Açar?

Sıralamayla en sık nedenler:

1. **Üst solunum yolu enfeksiyonu** (%70) — viral nezle, tonsillit

2. **Roseola (altıncı hastalık)** — özellikle 6-18 ay

3. **Otitis media** (orta kulak iltihabı)

4. **İdrar yolu enfeksiyonu**

5. **Gastroenterit** (mide-bağırsak enfeksiyonu)

6. **Bademcik iltihabı**

7. **Aşı sonrası ateş** (özellikle KKK aşısı sonrası 7-14. gün)

8. **Bronşit, pnömoni**

> **Önemli ayrım:** Ateşli havale ≠ menenjit. Ancak menenjit de havale yapabilir. **6 ay altı çocuk havale geçirdiyse** ya da **boyun sertliği** varsa, **döküntü** çıktıysa — menenjit ekarte edilmesi için ayrıntılı inceleme şarttır.

Tekrarlama Riski

Ateşli havale geçiren çocuğun **%30'u** ikinci kez yaşar. Tekrar riskini artıran faktörler:

• **İlk havale 18 aydan küçükken** geçirilmişse
• **Düşük ateşle** (38°C civarı) havale gelmişse
• **Aile öyküsü** (anne, baba, kardeşte havale)
• **Kreşe gidiyor** (sık enfeksiyon)
• **Kısa süre içinde** ikinci hastalık geliyorsa

**İyi haber:** Tekrarlayan ateşli havale **kötü prognoz işareti değildir**. 5 yaş sonrası neredeyse hiç görülmez.

Ateşli Havale Epilepsi midir?

**Hayır.** Bunlar farklı durumlardır:

Epilepsi gelişme riski:

• Genel nüfus: %1
• Basit ateşli havale geçiren: %1-2
• Karmaşık ateşli havale: %4-6
• Birden fazla risk faktörü olanlar: %10

Bu rakamlar yine de düşüktür. Ateşli havale = epilepsi olmaz.

Tetkikler ve Tanı

İlk basit ateşli havalede genellikle ileri tetkik gerekmez. Doktor:

• Detaylı muayene (ateş kaynağı bulmak için)
• Tam kan sayımı, CRP (enfeksiyon belirteçleri)
• Gerekirse idrar tahlili, boğaz kültürü

yapar. Eğer havale **karmaşık tipte** ise:

• **EEG** (beyin elektrik aktivitesi)
• **Beyin MR** (özellikle 18 aydan küçük veya 5 yaşından büyük çocuklarda)
• **Bel sıvısı incelemesi (lomber ponksiyon)** — menenjit şüphesi varsa

Aileler EEG/MR önerildiğinde panik olur. Bunlar çoğunlukla **rutin sonra teyit** içindir; epilepsi tanısı koymak değildir.

Tedavi

Ateş Yönetimi

• **Paracetamol:** 10-15 mg/kg, 4-6 saat ara
• **İbuprofen:** 5-10 mg/kg, 6-8 saat ara (6 ay üstü)
• Bol sıvı, ince giysi, oda sıcaklığı 22-24°C
• **Soğuk uygulama YASAK** (titreme yapar, ateşi artırır)

> **Mit:** "Ateş düşürürsem havale önlerim."

> **Gerçek:** Ateş düşürücüler havaleyi önlemez ama çocuğun konforunu artırır. Havale çoğu zaman ateş yükselişinin başında olur — ateş düşürücü ulaşana kadar nöbet bitmiş olur.

Acil Nöbet İlacı (Reçeteli)

Tekrarlayan veya uzun süren havalelerde doktor şunları reçete edebilir:

• **Diazepam rektal (Stesolid 5 mg/10 mg):** Makattan uygulanır, 2-3 dakikada etki eder
• **Midazolam intranazal/oral mukozal (Buccolam):** Burna veya yanak içine uygulanır

Bu ilaçlar **5 dakikadan uzun nöbetler için ailenin elinde olmalı.** Doktor reçete eder, sigorta karşılayabilir.

Kullanım:

1. Nöbet 3-5 dakikadır sürüyorsa

2. Çocuğu yan yatırın

3. Talimatlara göre uygulayın

4. 112'yi arayın

5. Etkisini bekleyin

Önleyici Tedavi

Çoğu çocukta önleyici ilaç **gerekmez**. Sadece:

• Çok sık tekrarlayan (yılda 4+)
• Karmaşık tipte
• Aile öyküsü güçlü

vakalarda nörolog değerlendirmesi sonrası düşünülür. Önleyici ilaçların yan etkileri olduğundan tartışmalıdır.

Aşı Sonrası Havale

Bazı aşılar (özellikle KKK — kızamık-kızamıkçık-kabakulak) ateş yapar; **7-14. günlerde** havale tetikleyebilir. Risk:

• KKK aşısı sonrası: %0,03-0,1
• 5'li/6'lı karma aşı: %0,01

Bu rakamlar düşüktür. **Önemli mesaj: Aşılarınızı erteletmeyin.** Aşılarla önlenen hastalıklar (kızamık, koklus) ateşli havaleden çok daha tehlikelidir.

Türkiye'de Pratik Bilgiler

• Türkiye Çocuk Nöroloji Derneği rehberleri uluslararası standartlara uygun
• 112 ücretsiz, ülke geneli ulaşım sağlanır
• Stesolid (diazepam rektal) eczanelerde mevcut, reçeteli
• SGK ateşli havale takibi için EEG ve nöroloji konsültasyonunu karşılar
• Acil servislere "havale geçirdi" diye gelen çocuklar **öncelikli triyaj** alır

Önemli Mit ve Gerçekler

❌ **Mit:** "Havale beyin hasarı bırakır."

✅ **Gerçek:** Basit ateşli havale beyin hasarı yapmaz.

❌ **Mit:** "Havale geçiren çocuk geri zekalı olur."

✅ **Gerçek:** Bilişsel gelişim normal seyreder. Çalışmalar eşitliği gösteriyor.

❌ **Mit:** "Çocuğun ağzına kaşık koyup dilini yutmasını engellemek gerekir."

✅ **Gerçek:** Dilini yutmaz. Ağza bir şey koymak diş kırar, parmakları ısırtır, boğabilir.

❌ **Mit:** "Soğuk suya soksam ateşi düşer."

✅ **Gerçek:** Soğuk uygulama titreme yapar, ateşi yükseltir. Yan etkili.

❌ **Mit:** "Aspirin ateşi en iyi düşürür."

✅ **Gerçek:** **Çocuklara aspirin verilmez!** Reye sendromu riski. Paracetamol veya ibuprofen.

❌ **Mit:** "Havale geçen çocuk aşı olmaz."

✅ **Gerçek:** Aşı program devam eder. Sadece bazı aşılar için ek dikkat.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum bir kez havale geçirdi, kreşe gidebilir mi?

Evet. Ateşli havale bulaşıcı değildir. Kreşe ateşi geçtikten 24 saat sonra dönebilir. Kreşe Stesolid'i bırakın ve nasıl kullanılacağını anlatın.

Havale anında çocuğun yüzüne sirke veya kolonya sürmek doğru mu?

**Hayır.** Sirke, alkol, kolonya — hepsi cilt yoluyla emilir, çocukta toksisiteye yol açabilir. Cildi tahriş eder, soğutucu etkileri yararsızdır.

Bir havale sonrası çocuğum aynı gün uyuyor — uyandırmalı mıyım?

Hayır. Havale sonrası uyku doğaldır (postiktal). Beyin "yeniden başlatma" yapıyor. 1-2 saat dahi sürebilir. Ancak 30 dakikada uyandığında tepki yoksa doktora danışın.

Çocuk havale geçirdikten sonra hatırlar mı?

Genelde hayır. Postiktal hafıza kaybı normaldir. Çocukla bunu konuşmak gereksiz, korkutabilir.

Havale anında ölebilir mi?

**Basit ateşli havalede ölüm yoktur.** Çok uzun süreli (30 dk+) status epilepticus durumunda nadiren komplikasyon olur — bu yüzden 5 dakikayı geçen havalede 112 hayati önemde.

Çocuğumun arkadaşı havale geçirdi — bana bulaşır mı?

Hayır. Genetik yatkınlık ve gelişimsel faktörler söz konusudur. Bulaşıcı değil.

Havale öncesi belirti var mı?

Çoğu zaman yok. Bazen ateşin hızlı yükselişi sırasında çocuk huzursuz olur, gözleri donuklaşır, sonra nöbet başlar.

Paracetamol-ibuprofen dönüşümlü vermek doğru mu?

Tartışmalı. Çoğu uzman tek ilaç + yeterli doz öneriyor. Çok yüksek ateşte (40°C+) doktor onayıyla 4 saatte bir dönüşümlü kullanılabilir. Aşırıya kaçmayın.

Havale geçiren bebek banyo yaparken risk altında mı?

Genel olarak sorun yok. Ancak 6 ay altı havale geçirenler için tek başına banyoya bırakılmamalı (su altında bilinç kaybı tehlikesi).

Çocuğumun havalesi bitti, ben hâlâ titreriyorum — ne yapmalıyım?

Bu çok normal. Travma sonrası anne-baba reaksiyonu. Kendinize zaman tanıyın. Eşinizle, doktorunuzla konuşun. Gerekirse psikolojik destek alın. Bazı veliler PTSD geliştirir.

İkiz çocuğumun biri havale geçirdi, diğeri risk altında mı?

İkizler arasında havale eş zamanlı genelde olmaz. Ancak genetik yatkınlık vardır; ikinci ikiz de yüksek ateşliyken havale geçirebilir. Tedbirli olun.

Annenin/babanın havale öyküsü = çocukta kesin havale mi?

Hayır. Genetik yatkınlık vardır ama kesinlik yok. Ailesinde havale öyküsü olanlarda %20-30 oranında çocukta da görülür.

Pratik Aile Eylem Planı

Ateşli havale geçiren çocuğunuz için bir kart hazırlayın:

```

ATEŞLİ HAVALE EYLEM PLANI

Çocuğum: _________

Yaş: ___ Kilo: ___

İlk havale tarihi: ___

Toplam havale: ___

NÖBET ANINDA:

1. Yan yatır

2. Saati not et

3. Sertleri uzaklaştır

4. AĞZINA BİR ŞEY KOYMA

5 DAKİKAYI GEÇERSE:

• Stesolid ___ mg rektal
• 112 ARA

DOKTOR: __________

TEL: __________

```

Bu kartı buzdolabına yapıştırın, kreşe verin, eşinize/bakıcıya gösterin.

Sonuç

Ateşli havale, çocukluğun yaygın bir olayı; korkutucu olduğu kadar genel olarak zararsızdır. Doğru bilgiyle donanmış bir aile, kriz anında daha az panik, daha çok çözüm üretir. Çocuğunuzun bir gün havale geçirebileceğine **hazırlıklı olun ama kaygıyla yaşamayın.** Çoğu çocuk 5 yaşından sonra bu süreci tamamen geride bırakır ve sağlıklı bir yetişkinliğe ilerler.

Daha fazla okuma:

• [Çocukta Ateş Yönetimi](https://momwo.com/blog/cocukta-ates-yonetimi)
• [Bebek ve Çocuklarda İlk Yardım](https://momwo.com/blog/bebeklerde-ilk-yardim)
• [Bebek Aşı Takvimi](https://momwo.com/blog/bebek-asi-takvimi-2024)
• [Çocuklarda Bağışıklık Güçlendirme](https://momwo.com/blog/cocuklarda-bagisiklik-guclendirme)
• [Çocuklarda Kulak Enfeksiyonu](https://momwo.com/blog/cocuklarda-kulak-enfeksiyonu)

---

*Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez. Çocuğunuzun nöbet öyküsü için lütfen çocuk doktoruna ya da çocuk nöroloğuna danışın.*