Çocuk Gelişimi Rehberi 2026 — 0-6 Yaş Tüm Aşamalar

# Çocuk Gelişimi Rehberi 2026 — 0-6 Yaş Tüm Aşamalar

Çocuk gelişimi, hayatın ilk altı yılında inanılmaz bir hızla şekillenir; doğumda 350 gram olan beyin, üç yaşa geldiğinde yetişkin beyninin %80'ine ulaşır ve saniyede milyonlarca nöral bağlantı kurulur. Bu altı yıllık dönem, kişiliğin, öğrenme stilinin, bağlanma örüntülerinin ve bilişsel kapasitenin temellerinin atıldığı en kritik penceredir. Bu rehber, bebeğinizin ilk gülümsemesinden ilkokul kapısından geçtiği güne kadar size eşlik etmek için hazırlandı. Yaşa göre beklenen kilometre taşlarını, kırmızı bayrakları, oyunun rolünü, beslenme ve uykunun etkisini ve okula hazırlığı somut Türkiye verileriyle bulacaksınız. Çocuğunuzun benzersiz gelişim yolculuğunda yalnız değilsiniz.

> **İpucu:** Bu rehberi referans kitabınız olarak düşünün. Çocuğunuz yeni bir yaşa girdiğinde ilgili bölümü tekrar okumak, yaşadıklarınızı anlamlandırmaya yardımcı olur.

1. Çocuk Gelişimi Nedir? Dört Ana Boyut

Çocuk gelişimi, doğumdan ergenliğe kadar uzanan; fiziksel, zihinsel, duygusal ve sosyal alanlarda yaşanan değişimlerin tümüne verilen isimdir. Modern gelişim psikolojisi bu süreci dört ana boyutta inceler ve her boyutun kendine özgü kilometre taşları vardır. Bu boyutlar birbirinden bağımsız değildir; biri diğerini doğrudan etkiler. Örneğin yürümeye başlayan bir çocuk, çevresini daha fazla keşfettiği için bilişsel gelişiminde de sıçrama yaşar.

**Motor gelişim**, kasların kontrolünü ve bedensel becerileri kapsar. İki alt başlığı vardır: kaba motor (yürüme, koşma, atlama, top atma gibi büyük kas grupları) ve ince motor (kalem tutma, düğme iliklemek, makas kullanmak gibi küçük kas grupları). Motor gelişim baştan ayağa (sefalokaudal) ve merkezden dışa (proksimodistal) ilerler; yani bebek önce başını tutar, sonra oturur, sonra ayağa kalkar; önce kolunu kontrol eder, sonra parmaklarını.

**Bilişsel gelişim**, düşünme, problem çözme, hafıza, dikkat ve dil dahil zihinsel süreçleri kapsar. Jean Piaget'nin ünlü kuramına göre 0-2 yaş duyumotor dönem, 2-7 yaş işlem öncesi dönemdir; çocuk bu yaşlarda nesne sürekliliği, sembolik düşünme ve hayal gücü kavramlarını geliştirir. Bilişsel gelişim genetik mirasla başlar ama çevresel uyaranlarla şekillenir; konuşulan, kitap okunan, etkileşim kurulan bebeklerin beyni belirgin daha hızlı gelişir (Center on the Developing Child, Harvard).

**Dil gelişimi**, hem alıcı dili (anlamak) hem ifade edici dili (konuşmak) içerir. 0-12 ay arasında babıldama, 12-24 ay arasında tek kelimeler ve basit cümleler, 24-36 ay arasında dil patlaması yaşanır. 5 yaşa gelindiğinde çocuk yetişkin dilbilgisinin büyük kısmına sahiptir.

**Sosyal-duygusal gelişim** ise bağlanma, duygu düzenleme, empati ve akran ilişkilerini kapsar. Erikson'un kuramına göre 0-1 yaş güvene karşı güvensizlik, 1-3 yaş özerklik, 3-6 yaş girişkenlik krizleridir. Aile içi destek ve uzman rehberliğinde [çocuk psikologları](/uzmanlar?kategori=cocuk-psikologu) bu boyutlara özel destek sunabilir. Momwo bu dört boyuttaki içeriklerini [bebeğim/gelişim](/bebegim/gelisim) sayfasında size özel sıralar.

2. 0-3 Ay: Yenidoğan Dönemi

Yenidoğan dönemi, bebeğin rahim dışı dünyaya uyum sağladığı en hassas üç aydır. Bu dönemde bebek günde 16-18 saat uyur, 8-12 kez beslenir ve neredeyse tamamen reflekslerle hareket eder. Moro (irkilme), emme, yakalama, bisiklet sürme ve gözle takip refleksleri yenidoğan değerlendirmesinin temelidir; bu reflekslerin yokluğu nörolojik bir sorunun göstergesi olabilir.

**Motor gelişimde** ilk ay başını saniyeler için kaldırma denemeleri görülür. 2. ayda yüzüstü pozisyonda başını 45 derece, 3. ayda 90 derece kaldırabilir. Eller başlangıçta yumruk halinde sıkıdır; 3 aya doğru açılmaya başlar ve bebek ellerine bakmayı keşfeder. **Görme** doğumda yalnızca 20-30 cm mesafeyi netleştirir — tam da emzirirken anneye olan mesafe. 6-8 haftada bebek annenin yüzünü tanır ve sosyal gülümseme başlar; bu, sosyal-duygusal gelişimin ilk büyük kilometre taşıdır.

**Dil gelişimi** açısından bebek doğuştan ana dilini diğer dillerden ayırt edebilir; rahimde duyduğu sesleri tanır. 6-8 haftada "agu", "eee" gibi vokal sesler çıkarmaya başlar; buna ko-kuru veya gugulama denir. Ağlama, bu dönemde temel iletişim aracıdır ve farklı türleri vardır: açlık, yorgunluk, rahatsızlık, kucak isteme.

**Sosyal-duygusal gelişimde** bağlanma temeli atılır. Bowlby'nin bağlanma kuramına göre bebeğin ihtiyaçlarına tutarlı yanıt veren bakıcı, güvenli bağlanmanın temelini oluşturur. "Şımartırım" korkusuyla ağlayan bebeği bekletmek bilimsel olarak yanlıştır; 6 aydan küçük bebek manipüle edemez, ihtiyacı vardır.

**Aile sağlığı sistemi takibi:** İlk ay her hafta, sonrasında ayda bir aile hekimi/çocuk doktoru kontrolü yapılır. Boy, kilo, baş çevresi büyüme eğrisinde takip edilir. İlk aşılar (Hepatit B, BCG) yenidoğan döneminde uygulanır; tüm aşı programı için [aşı takvimi](/blog/asi-takvimi) makalemize bakabilirsiniz. Bebeğinizin haftalık büyüme grafiğini [bebeğim/büyüme](/bebegim/buyume) sayfasında takip edebilirsiniz.

3. 3-6 Ay: Sosyal Bebek

3-6 ay arası, bebeklerin "sosyal bebek" haline geldiği büyüleyici bir dönemdir. Bebek artık çevresini etkin biçimde keşfeder, bakım veren kişilerle güçlü duygusal bağ kurar ve karakter özellikleri belirginleşmeye başlar. Bu dönemde bebek günde 14-15 saat uyur, gece uykusu uzar (5-6 saat kesintisiz olabilir) ve gündüz 3-4 şekerleme yapar.

**Motor gelişimde** çarpıcı sıçramalar olur. 4 ayda bebek yüzüstüden sırtüstüne yuvarlanır, 5-6 ayda sırtüstünden yüzüstüne döner. Desteksiz oturma 5-7 ay arasında başlar; başlangıçta öne doğru elleriyle destek alır, 7-8 ayda bağımsız oturur. Eller artık koordineli kullanılır; 4 ayda nesneleri kavrar, 5 ayda iki elini birleştirir, 6 ayda bir nesneyi bir elden diğerine geçirir. Bu ince motor sıçrama, ek gıdaya geçişin de habercisidir.

**Bilişsel gelişimde** nesne sürekliliği temelleri atılır; 4-5 ayda bebek kısmen örtülü bir oyuncağı arar. Sebep-sonuç ilişkisi keşfedilir; çıngırağı sallarsam ses çıkıyor mantığı oturur. Bu yüzden bebekler aynı hareketi (kaşıkla tabağa vurma, oyuncağı düşürme) defalarca tekrarlar — bu sıkıcı değil, öğrenmedir.

**Dil gelişiminde** "babıldama" başlar. 6 ay civarında "ba-ba", "da-da", "ma-ma" hece tekrarları yapılır. Bunlar henüz anlam taşımaz ama dilin ses yapısının pratiğidir. Bu dönemde bebekle çok konuşmak, kitap okumak, şarkı söylemek dil gelişimini katlanarak hızlandırır.

**Sosyal-duygusal gelişimde** "sosyal gülümseme" iyice yerleşir; bebek tanıdık yüzlere kahkahayla, yabancılara ihtiyatla gülümser. 6 aya doğru "yabancı kaygısı" başlayabilir. Bebek kucak ister, kaldırılınca neşelenir, bırakılınca üzülür. Ayna karşısında kendine bakmaktan keyif alır ama henüz aynadakinin "ben" olduğunu bilmez (bu 18-24 ayda kurulur).

**6. ay önemlidir:** Bu yaşta ek gıdaya geçiş başlar. WHO ve Türkiye Sağlık Bakanlığı 6 aya kadar yalnız anne sütü, sonrasında ek gıdalarla birlikte 2 yaşa kadar emzirmeyi önerir.

4. 6-12 Ay: Yere Egemen, Aileye Bağlı

6-12 ay, bebeğin pasif izleyicilikten aktif keşfediciliğe geçtiği dönemdir. Emekleme, ayağa kalkma, ilk adımlar bu dönemde gerçekleşir. Bebek aniden çok daha "büyük" hisseder hale gelir; karakteri, mizacı belirginleşir, tercihleri ve sevdiği oyunlar oluşur.

**Motor gelişimde** muazzam ilerleme vardır. 7-9 ay arasında emekleme başlar; bazı bebekler hiç emeklemeden direkt ayağa kalkar, bu da normaldir. 9-10 ayda mobilyalardan tutunarak ayağa kalkma, 10-11 ayda mobilya boyunca yürüme (cruising) görülür. **İlk adımlar** ortalama 12-14 ayda atılır; 9-18 ay arası geniş bir normal aralıktır. Pens kavraması (başparmak ve işaret parmağıyla küçük cisim alma) 9-10 ayda yerleşir ve ek gıdada kendi başına yemek yeme için kritiktir.

**Bilişsel gelişimde** nesne sürekliliği tam oturur. 8-10 ayda bebek, gözünün önünde gizlenen oyuncağı arar — bu yüzden "ce-ee" oyunu bu yaşta zirvedir. "Hayır" kelimesinin anlamını kavrar ama dürtü kontrolü olmadığı için yine de tekrar dener. Taklit becerisi gelişir; "el sallama", "alkışlama", "öpücük yollama" gibi hareketleri kopyalar.

**Dil gelişiminde** ilk anlamlı kelimeler genelde 10-14 ay arasında çıkar. "Anne", "baba", "mama" en sık ilk kelimelerdir. Alıcı dil ifade dilinden hep ileridedir; 12 ayda bebek 50'ye yakın kelimeyi anlar ama 1-2'sini söyleyebilir. Basit komutları takip eder ("topu ver", "öpücük ver").

**Sosyal-duygusal gelişimde** ayrılık kaygısı 8-12 ay arasında zirve yapar. Bebek anneden ayrıldığında yoğun ağlar; bu bağlanmanın güçlü olduğunun göstergesidir, problem değil. Geçici nesne (battaniye, peluş) bağlanması başlayabilir. Yabancı kaygısı 9-12 ayda en üst seviyeye çıkar; misafir gelince bebek annesine sımsıkı sarılır.

**Önemli not:** 12. ay aşıları (KKK, Hepatit A, Hib) ve gelişimsel değerlendirme yapılır. Ayağa kalkamıyorsa, hiç emeklememişse, ismiyle çağrıldığında bakmıyorsa veya göz teması zayıfsa mutlaka çocuk doktorunuza danışın.

5. 1-2 Yaş: Yürümeye Başlayan ve Otonomi Dönemi

1-2 yaş arası, bebeklikten çocukluğa geçişin başladığı dönemdir. Çocuk artık kendi başına ayakta durur, yürür, koşmaya çalışır ve "ben" kavramını keşfeder. Bu yaş "hayır dönemi" olarak da bilinir; çocuk her şeyi kendi yapmak ister, sınırlandırılınca tepki gösterir. Bu davranış ebeveyni yıpratıcı olsa da sağlıklı bir gelişim göstergesidir; özerklik krizinin başlangıcıdır.

**Motor gelişimde** 12-15 ay arasında ilk bağımsız adımlar atılır, 18 ayda çocuk dengeli yürür ve koşmaya başlar. 15 ayda merdiven çıkmaya başlar (önce ellerle), 24 ayda merdivenleri tutunarak ayrı ayrı çıkabilir. Topu tekmeleme, kaşığı kullanma, bardaktan içme bu dönemde gelişir. İnce motor olarak 18 ayda çocuk basit kuleleri 2-3 blok yüksekliğe çıkarabilir, kalem karalaması yapabilir.

**Bilişsel gelişimde** sembolik düşünce ipuçları görülür; çocuk telefonu kulağına götürerek "konuşma" oyunu oynar, oyuncak bebeği besleme taklidi yapar. Sebep-sonuç anlamı pekişir; düğmeye basarsam ışık yanar, çekersem hareket eder kavramı yerleşir. **Nesne kategorileme** başlar: hayvanlar, arabalar, yiyecekler ayrı gruplar olarak algılanır.

**Dil gelişiminde** 18 ay önemli bir eşiktir. Bu yaşta çocuğun en az 10-20 kelimesi olmalıdır. 2 yaşa doğru "dil patlaması" yaşanır; haftada birkaç yeni kelime eklenir. 24 aya gelindiğinde çocuğun 50+ kelimesi ve iki kelimelik kombinasyonları (\"baba git\", \"anne su\") olmalıdır. **Bu yaşta hala kelime yoksa veya isimle çağrıldığında bakmıyorsa** mutlaka değerlendirme gerekir.

**Sosyal-duygusal gelişimde** öfke nöbetleri (tantrum) başlar. Çocuk istediğini ifade edemediği için frustrasyon yaşar ve patlar. Bu nöbetler 2-3 yaşta zirve yapar, 4 yaşa doğru azalır. Sınır koyma ve tutarlılık bu dönemin anahtarıdır. Çocuk ayrıca paralel oyun oynar; akranlarının yanında ama onlarla değil oyun oynar.

**Bağlanma** bu yaşta güvenli bağlanmaya dönüşür ya da örseleyici örüntüler oluşur; bakıcı kişi tutarlı, duyarlı ve duygusal olarak müsait olmalıdır. Bağlanma sorunları yaşıyorsanız [çocuk psikoloğu desteği](/uzmanlar?kategori=cocuk-psikologu) almak değerlidir.

6. 2-3 Yaş: Dil Patlaması ve Hayal Gücü

2-3 yaş, dilin patladığı, hayal gücünün başladığı ve sosyal becerilerin temellerinin atıldığı dönemdir. Çocuk bu yaşta günde 10-20 yeni kelime öğrenebilir; 3 yaşa geldiğinde aktif kelime dağarcığı 200-1000 arasındadır. Üç kelimelik cümleler kurar (\"Anne ben oyun\"), basit soruları cevaplar (\"Adın ne?\"), kendi adını ve cinsiyetini söyler.

**Motor gelişimde** çocuk artık koşar, atlar, parmak ucunda yürür. 30 ayda iki ayağıyla zıplar, 36 ayda tek ayak üzerinde 1-2 saniye durabilir. Üç tekerlekli bisiklet sürmeye başlar. İnce motorda 6-8 blok kule kurar, daire çizmeyi kopyalar (tam şekil 3 yaşta), basit puzzle parçalarını yerleştirir, kapı kolunu çevirir.

**Bilişsel gelişimde** sembolik oyun zirveye çıkar. Çocuk muz telefonunu, sopayı kılıç, kutuyu araba olarak kullanır. **Hayali arkadaş** bu yaşlarda ortaya çıkabilir ve tamamen normaldir; yaratıcılığın ve sosyal pratiğin sağlıklı göstergesidir. Renkleri tanımaya başlar (genelde önce 2-3 renk). 1-3'e kadar saymayı öğrenir ama henüz kavram olarak sayıyı tam anlamaz.

**Dil gelişiminde** soru patlaması yaşanır: "Ne?", "Neden?", "Bu ne?". Bu sorular yorucu olabilir ama çocuğun dünyayı kategorize etme çabasıdır; sabırla yanıtlamak dil ve bilişsel gelişimi besler. Tekil-çoğul, geçmiş zaman ekleri ortaya çıkmaya başlar.

**Sosyal-duygusal gelişim**, "korkunç ikiler" olarak bilinen otonomi krizine sahne olur. Çocuk her şeyi kendi yapmak ister: "Ben giyeceğim!", "Ben yapacağım!". Bu çatışmalar gelişimseldir, ebeveynlik başarısızlığı değil. Çözüm: seçenek sunma (\"Mavi mi yoksa kırmızı tişört mü?\"), sınırı net koyma, duyguya isim verme. Cezalandırmaktan çok yönlendirme işe yarar.

**Akran etkileşimi** paralelden ortaklaşa oyuna geçmeye başlar. Çocuklar artık birbiriyle oynar ama paylaşma, sıra bekleme henüz öğrenilmemiştir. Çatışma normaldir; yetişkin rehberliği gerektirir. **Tuvalet eğitimi** çoğu çocukta bu yaşta tamamlanır.

7. 3-4 Yaş: Sembolik Düşünce ve Sosyal Beceriler

3-4 yaş arası çocuk gerçek bir minik insana dönüşür. Düşünceleri, hayal gücü, sosyal becerileri ve dil yeterliliği belirgin biçimde olgunlaşır. Bu yaşta çocuk artık 4-5 kelimeli cümleler kurar, geçmiş ve gelecek zamandan bahseder, hikayeler anlatır. **Aktif kelime dağarcığı 1000-1500'e** ulaşır.

**Motor gelişimde** denge ve koordinasyon büyük ilerleme gösterir. 3 yaşta tek ayak üzerinde 3-5 saniye durur, 4 yaşa doğru bu süre 8-10 saniyeye çıkar. Atlama, hoplama, koşarak top tekmeleme, üç tekerlekli bisiklet sürme bu dönemin becerileridir. İnce motorda 9-10 blok kule, çember-kare-üçgen kopyalama, makasla doğru kesim, kalem tutuşunda parmak gelişimi (tripod kavrama) gözlenir.

**Bilişsel gelişimde** sembolik düşünce zirve yapar. Çocuk uzun hayali oyunlar kurgular: doktorculuk, evcilik, market alışverişi gibi. Renkleri (8-10 renk), şekilleri (daire, kare, üçgen) tanır, 10'a kadar sayar (kavram olarak 4-5'e kadar oturur). Hafıza belirgin gelişir; geçmiş günkü olayları hatırlar ve aktarır. Zaman kavramı kabaca oturur (\"yarın\", \"sonra\", \"dün\").

**Dil gelişiminde** dilbilgisi karmaşıklaşır. \"Eğer\", \"çünkü\", \"ama\" gibi bağlaçları kullanır. Hikaye anlatma becerisi ortaya çıkar; başı-ortası-sonu olan basit anlatılar kurar. Şarkı, tekerleme ve bilmece keyfi alır. Ses bilgisi (fonolojik farkındalık) gelişmeye başlar; uyak ve kafiyeli kelimeleri eğlenceli bulur. Bu yaşta erken okuma-yazma yerine ses oyunları, kitap okuma ve sözcük oyunları beslenmelidir.

**Sosyal-duygusal gelişimde** akran ilişkileri merkeze gelir. Çocuk artık arkadaş edinir, birlikte oynar, sıra bekleme ve paylaşma kavramlarını anlar (her zaman uygulayamasa da). **Hayali arkadaşlar** bu yaşta yaygındır ve sağlıklıdır. Empati ipuçları görülür; başkasının üzgün olduğunu fark eder, teselli etmeye çalışır. Korkular gelişebilir: karanlık, canavar, hayvan korkusu yaygındır; bunlar gelişimseldir, alay etmek yerine ciddiye alıp güven verilmelidir.

**Davranışsal sınırlar:** Çocuk hala dürtüseldir; ısırmak, vurmak yerine kelimeyle çözmeyi pratik etmelidir. Yaşa uygun sorumluluklar (oyuncağı toplama, masaya kaşık koyma) verilebilir. Erken çocukluk eğitimi öneren [etkinlikler](/etkinlikler) bu dönem için özellikle değerlidir.

8. 4-5 Yaş: Ön Akademik Beceriler ve Akran İlişkileri

4-5 yaş, anaokulu dönemi olarak kabul edilir ve ön akademik becerilerin sistematik biçimde geliştirildiği aşamadır. Çocuk bu yaşta artık karmaşık cümleler kurar, hikayeler anlatır, basit problemler çözer ve akranlarıyla yapılandırılmış oyunlar oynar. Sosyal hiyerarşi farkındalığı oluşur; arkadaş gruplarında \"en iyi arkadaş\" kavramı belirir.

**Motor gelişimde** çocuk artık iki tekerlekli bisiklet sürmeye hazırlanabilir, atlamada tek ayak üzerinde sıçrayabilir, tek ayak üzerinde 10 saniye durabilir. Yüzme, dans, jimnastik gibi sportif aktiviteler için uygun yaştır. İnce motorda makas kullanımı düzgünleşir, basit isimleri yazmaya başlar (genelde adının ilk harfi), ayakkabı bağlama denemeleri görülür, çatal-bıçak kullanımı yetişkin gibi yapılır.

**Bilişsel gelişimde** çocuk artık 10-20 arası sayar ve 5'e kadar nesne sayma kavramını oturtur. Renkler, şekiller, harfler tanınır (Türk alfabesinde 29 harfin yarısı). Sıralama (büyükten küçüğe), gruplama (renge göre, türe göre), eşleme becerileri gelişir. **Mantık yürütme** başlar: \"Eğer dışarı yağmur yağıyorsa şemsiye almalıyım\". Hafıza kapasitesi büyür; 5-7 dakikalık hikayeleri hatırlar ve özetleyebilir.

**Dil gelişiminde** 1500-2500 kelimelik aktif dağarcık vardır. Çocuk artık karmaşık cümleler kurar, geçmiş ve gelecek zaman ekleri doğru kullanır, hikaye anlatımında \"sonra\", \"önce\", \"çünkü\" bağlaçlarını yerinde kullanır. **Fonolojik farkındalık** yerleşir; kafiye eşleştirme, başlangıç sesini fark etme (\"top\" \"tt\" sesiyle başlar) becerileri gelişir.

**Sosyal-duygusal gelişim** patlama yaşar. Çocuk artık empati gösterir, başkasının duygusunu adlandırabilir (\"Ahmet üzgün çünkü oyuncağı kayboldu\"). Kuralları anlar, oyunda sıra bekler, paylaşır. Hayali oyunlar daha karmaşık ve uzun sürer; senaryolu oyunlar (öğretmen, doktor, polis-hırsız) tipiktir. **Cinsiyet kimliği** pekişir; \"erkek\" ve \"kız\" rollerini fark eder, bazen klişeleri benimser. Bu farkındalığı çeşitli rol modellerle dengelemek değerlidir.

**Korkular** bu yaşta hala vardır ama daha gerçekçi (kayıp, doğal afet) olabilir. Ölüm kavramına ilgi başlar; basit ve dürüst yanıtlar verilmelidir. Anaokulu seçimi yapılmadıysa şimdi son dönemdir; sosyal becerilerin ve okul olgunluğunun gelişiminde anaokulu büyük katkı sağlar. Anne psikolojik desteği için [anne psikolojisi](/blog/anne-psikolojisi) yazımıza bakabilirsiniz.

9. 5-6 Yaş: Okul Olgunluğu ve Kuralları Anlama

5-6 yaş, ilkokula geçiş öncesi son dönemdir ve bu dönemde \"okul olgunluğu\" kavramı öne çıkar. Çocuk artık sistemli düşünme, kuralları anlama ve uzun süre dikkatini sürdürme kapasitesine sahiptir. Türkiye'de MEB ilkokula başlama yaşını eylül ayı itibarıyla 69 ay (5 yaş 9 ay) olarak belirlemiştir; 66-68 ay aralığındakiler veli onayıyla, 72 ay üzerindeki çocuklar zorunlu olarak kayıt olur.

**Motor gelişimde** çocuk iki tekerlekli bisiklet sürebilir, ip atlar, top yakalama-fırlatma becerilerini düzgün yapar, dengeyi uzun süre koruyabilir. İnce motorda kalem tutuşu olgunlaşır, harfleri ve rakamları yazar, içini renklendirir, makasla karmaşık şekilleri keser, ayakkabı bağlamayı genelde başarır. Bu beceriler okula geçişte yazı yazma için kritik temellerdir.

**Bilişsel gelişimde** çocuk 30'a kadar sayar, 1-10 arası sayıları kavram olarak anlar, basit toplama-çıkarma (parmaklarıyla 5'e kadar) yapabilir. Tüm renkleri, şekilleri ve büyük harflerin çoğunu tanır. **Mantıksal sınıflandırma** ilerler; nesneleri birden fazla özelliğe göre gruplayabilir (büyük-kırmızı-yuvarlak). Zaman kavramı oturur; haftanın günleri, ay-yıl sıralaması öğrenilir. **Soyut düşünce** ipuçları belirir.

**Dil gelişiminde** dilbilgisi yetişkin seviyesine yaklaşır. 2500-5000 kelimelik aktif dağarcık vardır. Çocuk uzun hikayeler anlatır, espri yapar, kelime oyunlarına katılır. **Erken okuma becerileri** gelişir; bazı çocuklar harfleri ve hatta basit kelimeleri okumaya başlayabilir. Yazma becerisinde ise ismini yazma, basit kelimeleri kopyalama görülür. Bu yaşa uygun [akademi](/akademi) içerikleri okuma-yazma hazırlığını destekler.

**Sosyal-duygusal gelişim** olgunlaşır. Çocuk kuralları anlar ve büyük oranda uyar. Sıra bekler, paylaşır, kaybetmeye tahammül göstermeye başlar (her zaman değil). Empati derinleşir; başkasının bakış açısını anlamaya çalışır (teori-of-mind tam olarak 5 yaşta oturur). **Kimlik bilinci** gelişir; kim olduğunu, ailesinin kim olduğunu, hangi şehirde yaşadığını bilir. Adres ve telefon numarası ezberlenebilir.

**Okul olgunluğu** dört alanda değerlendirilir: fiziksel (kalem tutma, 30+ dakika oturma), bilişsel (renk-şekil-rakam tanıma, 1-10 sayma), sosyal-duygusal (anneden ayrılabilme, sıraya girme), dil (kendini ifade, talimat anlama). MEB rehberlik servisi okul öncesi okul olgunluğu testi uygular. Hazırlık sürecinde yapılandırılmış aktiviteler, sorumluluk verilen ev görevleri, bağımsız öz bakım pratikleri öne çıkarılmalıdır.

10. Erken Müdahale ve Gelişimsel Kırmızı Bayraklar

Çocuk gelişiminde her yaşa özgü beklenen kilometre taşları vardır ve bu taşlardan belirgin sapma "gelişimsel gecikme" olarak değerlendirilir. Erken tanı ve müdahale, sonuçları dramatik biçimde değiştirir; özellikle otizm spektrumu, dil gecikmesi ve motor sorunlarda 0-3 yaş "altın pencere" kabul edilir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın "Bebek ve Çocuk İzlem Programı" kontrollerinde bu işaretler taranır.

Motor gelişim kırmızı bayrakları:

• **3 ay:** Başını yüzüstü pozisyonda hiç kaldıramama, ellerini kullanamama
• **6 ay:** Yüzüstünden sırtüstüne dönememe, başını dik tutamama, gülümseyememe
• **9 ay:** Desteksiz oturamama, ellerle nesne uzanmama
• **12 ay:** Mobilyalara tutunarak ayağa kalkamama, hiç emeklememe ya da hareket arayışı olmaması
• **18 ay:** Bağımsız yürüyememe
• **2 yaş:** Koşamama, merdiven çıkamama, kalem karalaması yapamama

Dil gelişim kırmızı bayrakları:

• **6-9 ay:** Babıldama yokluğu, sese tepkisizlik
• **12 ay:** Hiç kelime olmaması, ismiyle çağrıldığında dönmeme
• **18 ay:** Hala anlamlı kelime yok, basit komutları anlamama
• **24 ay:** İki kelimeli birleşim yok, 50 kelime altı dağarcık
• **3 yaş:** Üç kelimelik cümle yok, yabancılar tarafından anlaşılamama

**Sosyal-duygusal kırmızı bayraklar (otizm spektrum belirtileri):** Göz teması zayıflığı, ismi söylendiğinde tepkisizlik, parmakla işaret etmeme, ortak ilgi paylaşmaması (\"Bak anne, kuş!\" gibi), tekrarlayıcı hareketler (sallanma, el çırpma), aşırı duyusal hassasiyet (sese, dokunuşa), sosyal gülümseme yokluğu, taklit oyunu yapmama. Bu işaretlerin birden fazlası varsa MUTLAKA değerlendirme istenmelidir.

**Türkiye'de erken müdahale kanalları:** Sağlık Bakanlığı'na bağlı çocuk gelişim ve eğitim merkezleri, devlet hastanelerinde çocuk nörolojisi ve gelişim poliklinikleri, RAM (Rehberlik Araştırma Merkezi) tarafından özel eğitim raporu, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri ücretsiz seans hakkı sağlar. Ayrıca [çocuk doktoru](/uzmanlar?kategori=cocuk-doktoru) ve gelişim uzmanı yönlendirmeleri ilk basamaktır.

> **Önemli not:** \"Geçer\" diye beklemeyin. Kırmızı bayrak gördüğünüzde 6-12 ay erken müdahale, çocuğunuzun yaşam boyu yörüngesini değiştirebilir. Erken doğru, geç pişmandan iyidir.

11. Oyunun Gelişimdeki Rolü ve Yaşa Göre Oyun Türleri

Oyun, çocuk için sadece eğlence değil; öğrenmenin kendisidir. Oyun aracılığıyla çocuk kasları gelişir, beyni nöral bağlantılar kurar, sosyal becerilerini pratik eder, duygu düzenlemeyi öğrenir ve hayal gücünü geliştirir. Çocuk gelişimi uzmanı Stuart Brown'a göre oyun yokluğu, çocuğun gelişiminde travma kadar zarar vericidir. American Academy of Pediatrics oyunu \"çocuk hakkı\" olarak tanımlamıştır.

Oyun türleri yaşla birlikte gelişir. **0-12 ay duyu-motor oyun** dönemidir; bebek nesnelerle dokunarak, sallayarak, ağzına götürerek keşfeder. Çıngırak, yumuşak top, kontrast desenli kitaplar, ayna oyunu, ce-ee oyunu uygundur. Bu yaşta en değerli \"oyuncak\" anne-baba yüzü ve sesidir.

**1-2 yaş yapı-bozma ve fonksiyonel oyun** dönemidir. Çocuk üst üste blok dizer, kuleyi yıkar, sonra tekrar dizer. Çekme oyuncakları, şekil kutusu, basit puzzle, mutfak oyuncakları idealdir. Pille çalışan, sürekli ses çıkaran oyuncaklar yerine basit ve açık uçlu oyuncaklar tercih edilmelidir; pasif tüketim değil aktif keşif desteklenir.

**2-3 yaş sembolik oyun** başlangıcıdır. Çocuk muz telefonunu, sopayı kılıç olarak kullanır. Bebek besleme, araba sürme, yemek pişirme taklitleri yapar. Bu yaşta evcilik seti, mutfak köşesi, doktor seti, hayvan figürleri çok değerlidir. **Paralel oyun** (yan yana ama birbirinden bağımsız) baskındır.

**3-4 yaş sosyal-dramatik oyun** zirveye çıkar. Çocuklar birlikte senaryo kurar: \"Sen anne ol, ben bebek olayım\". Hayali oyunlar uzar, karmaşıklaşır. Bu oyunlar empati, dil, problem çözme ve duygu düzenleme açısından paha biçilmezdir. Açık uçlu oyuncaklar (Lego, blok, kostümler) bu yaşa hizmet eder.

**4-6 yaş kurallı oyun** dönemine girer. Saklambaç, körebe, sandalye kapmaca, basit kart oyunları (eşleştirme, hafıza), tombala oynar. Sıra bekleme, kurallara uyma, kazanma-kaybetme tahammülü bu oyunlarla pratik edilir. **Yapı oyunları** (Lego, K'Nex) ince motor ve mekansal düşünmeyi geliştirir.

**Dış mekan oyunu kritik:** Modern hayatta çocuklar günde 2-3 saat dış mekan oyunundan mahrum kalıyor. WHO 2-5 yaş arası günde 3 saat fiziksel aktivite, en az 1 saatinin orta-yüksek tempolu olmasını önerir. Park, bahçe, doğa yürüyüşleri kas-iskelet sistemini, dengeyi, dikkat süresini ve duygusal düzenlemeyi destekler. Yaşa uygun oyuncak alternatifleri için [oyuncak kategorimize](/magaza?kategori=oyuncak) bakabilirsiniz.

12. Beslenme ve Uykunun Gelişime Etkisi

Beslenme ve uyku, çocuk gelişiminin temel destekleridir; ne kadar zekice oyuncak alırsanız alın bu iki temel doğru olmadan optimum gelişim olamaz. Yetersiz uyku ve dengesiz beslenme bilişsel performansı, duygu düzenlemesini, bağışıklık sistemini ve büyüme hızını doğrudan etkiler.

**0-2 yaş beslenme:** İlk 6 ay sadece anne sütü (veya formula). 6 aydan itibaren ek gıda; demir-zengin (kırmızı et, mercimek, yumurta sarısı), yeşil sebze, meyve, tahıl çeşitliliği. 1 yaşa kadar inek sütü ve bal yasak. 1 yaştan sonra aile sofrasına geçiş başlar; tuz ve şeker eklemeden, parçalı kıvama doğru ilerlenir. **Demir eksikliği anemisi** Türkiye'de 6-24 ay arası çocukların yaklaşık %30'unda görülür ve bilişsel gelişimi olumsuz etkiler; mutlaka takip edilmelidir.

**2-6 yaş beslenme:** Üç ana öğün, iki ara öğün düzeni idealdir. Tabağın yarısı meyve-sebze, dörtte biri protein (et, balık, yumurta, baklagil), dörtte biri tam tahıl olmalıdır. Süt-yoğurt-peynir ürünlerinden günde 2-3 porsiyon kalsiyum sağlanır. **Şeker tüketimi** günlük kalorinin %5'ini geçmemeli (yaklaşık 25 g); meyve suyu yerine taze meyve tercih edilmelidir. **Su tüketimi** 1-3 yaşta günde 1 litre, 4-6 yaşta 1.5 litre olmalıdır.

**Seçici yeme** 2-5 yaş arası %50 çocukta görülür ve genelde geçicidir. Strateji: zorlama, ödül-ceza yok; yeni yiyecekleri 10-15 kez sunma, aile sofrasına dahil etme, mutfakta birlikte hazırlama. Eğer çocuk 5'ten az gıda tüketiyorsa, kilosu düşüyorsa veya tıkanma yaşıyorsa beslenme uzmanına başvurulmalıdır.

Uyku ihtiyacı yaşa göre değişir:

• **0-3 ay:** 14-17 saat (parçalı)
• **4-12 ay:** 12-16 saat (1-3 şekerleme)
• **1-2 yaş:** 11-14 saat (1-2 şekerleme)
• **3-5 yaş:** 10-13 saat (öğle uykusu opsiyonel)
• **6 yaş ve sonrası:** 9-12 saat

**Uyku rutini** şarttır; banyo-kitap-yatağa şeması düzenli uygulanmalıdır. Yatak odası karanlık, sessiz, 18-20°C olmalıdır. **Ekran**, uykudan en az 1 saat önce kapatılmalıdır; mavi ışık melatoninı baskılar. Uyku problemleri (gece uyanma, kabuslar, uyurgezerlik) bu yaşlarda yaygındır; çoğu kendiliğinden geçer ama 1 ayı aşıyorsa uzman desteği alınmalıdır.

> **Önemli not:** Uyku yetersizliği 4-6 yaş arası çocuklarda DEHB benzeri belirtilere yol açabilir. Davranış sorunu sanılan durumların büyük kısmı aslında uyku borcu kaynaklıdır.

13. Ekran Süresi ve Dijital Medya

Dijital cihazlar çocukluğun ayrılmaz parçası haline geldi; doğru kullanıldığında öğrenmeyi destekler, kötü kullanıldığında ciddi gelişimsel zarar verir. Ebeveynlerin %70'i çocuklarının ekranda geçirdiği süreden kaygılı olduğunu söylüyor (Common Sense Media 2024 raporu). Türkiye'de 0-6 yaş çocukların günlük ortalama ekran süresi 3.2 saattir — önerilen süreyi belirgin aşıyor.

AAP ve WHO ortak önerileri:

• **0-18 ay:** Görüntülü konuşma (telefon-tablet üzerinden büyükanne ile konuşmak gibi) hariç ekran ÖNERİLMEZ. Beyin hızla gelişiyor, gerçek dünya etkileşimi gerekiyor.
• **18-24 ay:** Yetişkin eşliğinde, kaliteli içerik (Sesame Street, Daniel Tiger gibi eğitsel), günde 15 dakikadan az.
• **2-5 yaş:** Günde 1 saati geçmemeli, kaliteli içerik, mümkünse birlikte izleme.
• **6+ yaş:** Tutarlı sınırlar; uyku, fiziksel aktivite ve aile zamanına engel olmamalı.

**Aşırı ekran süresinin etkileri:** Dil gecikmesi (24 ay altı çocukta her ek 30 dakika ekran, dil gelişiminde belirgin gecikme), dikkat sorunları (hızlı sahne geçişli içerikler dikkat süresini bozar), uyku bozukluğu, fiziksel inaktivite, obezite, sosyal beceri eksikliği, miyopi (yakın görme bozukluğu) artışı, duygu düzenleme zorlukları. \"Tantrum bastıran ekran\" bağımlılığa hızla götürür.

**Kaliteli içerik nasıl seçilir?** Reklam içermeyen, yaşa uygun, yavaş tempolu, eğitsel ve etkileşim teşvik eden içerikler tercih edilmelidir. Ebeveyn önce kendi izleyip değerlendirmelidir. \"Cocomelon\" gibi hızlı tempolu, sürekli ödül veren içerikler dopamin sisteminizi aşırı uyarır ve diğer aktivitelere ilgiyi azaltır. Türkçe alternatifler arasında TRT Çocuk yapımları (Akıllı Tavşan Momo, Pırıl), eğitsel YouTube kanalları yer alır.

**Aile dijital sözleşmesi:** Yatak odasında ekran yok, yemek sırasında ekran yok, ekran zamanı saat olarak değil aktivite olarak tanımlanır (\"bir bölüm sonra\"), ebeveyn de aynı kuralları uygular. Çocuğunuz bağımlı hale geldiyse \"dijital detoks\" 1-2 hafta tüm ekranları kapatma ile yeniden ayar yapılabilir.

**Kreatif kullanım:** Ekranı tamamen yasaklamak da gerçekçi değil. Birlikte fotoğraf çekmek, video aramayla uzaktaki büyükanne ile konuşmak, dijital boyama, eğitsel oyunlar (Khan Academy Kids, Endless Alphabet) ekranı bir araç olarak kullanır. [Anne psikolojisi](/blog/anne-psikolojisi) yazımız dijital ebeveynlikte aile dengesini ele alıyor.

14. Sosyal-Duygusal Gelişim ve Disiplin

Sosyal-duygusal gelişim, çocuğun duygularını tanıma-ifade etme-düzenleme, başkalarıyla sağlıklı ilişki kurma, empati gösterme ve kuralları kabullenme kapasitesidir. Akademik başarı ve hayat tatmini açısından IQ'dan daha güçlü bir yordayıcı olduğu bilimsel olarak kanıtlanmıştır (Daniel Goleman, Duygusal Zeka). Türkiye'de okul öncesi eğitim müfredatı son yıllarda bu boyutu öne çıkarmıştır.

**Bağlanma temeli:** İlk 2 yılda kurulan bağlanma örüntüsü, ileri hayattaki ilişki kurma kapasitesinin temelidir. **Güvenli bağlanma** için bakıcı tutarlı, duyarlı, duygusal olarak müsait olmalıdır. Bebek ağladığında 5 dakika içinde rahatlatılan bebek, ihtiyaçlarının karşılandığını öğrenir ve dünyaya güven duyar. Sürekli ihmal edilen veya tutarsız tepki gören bebeklerde **kaçıngan** veya **kaygılı bağlanma** gelişebilir. Bu örüntüler değiştirilebilir ama erken müdahale etkilidir.

**Duygu okuryazarlığı:** Çocuğa duygularını adlandırmayı öğretmek temel bir gelişimsel hediyedir. \"Üzgünsün çünkü oyuncağın bozuldu\", \"Kızgınsın çünkü onun yapmasını istedin\" gibi duygu adlandırma cümleleri çocuğun iç dünyasını yapılandırır. 2-5 yaş arası çocuklar mutlu-üzgün-kızgın-korkmuş gibi temel duyguları, 5-7 yaşa doğru hayal kırıklığı-utanç-kıskançlık gibi karmaşık duyguları öğrenir. **Duygu kartları, hikaye kitapları, yüz ifadesi ayna oyunları** bu beceriyi destekler.

**Disiplin yaklaşımları:** Modern çocuk psikolojisi cezalandırıcı disiplin (dayak, bağırma, izolasyon) yerine **olumlu disiplin** önerir. Olumlu disiplin: net sınırlar + sevgi, doğal sonuçları yaşatma, çocuğun perspektifini anlama, problem çözmeye dahil etme. \"Akıl alma\" (time-in: çocukla birlikte sakinleşme) \"akıl çekme\" (time-out: izolasyon) yerine önerilen modern yaklaşımdır.

**Saldırgan davranışlar:** Isırma, vurma, itme 1-3 yaşta yaygındır ve dürtü kontrolü olgunlaşmadığı için çocukların çoğunda görülür. Yaklaşım: davranışı net sınırlama (\"Hayır, ısırmıyoruz\"), duyguya isim verme (\"Çok kızdın\"), alternatif sunma (\"Kızdığında bana söyle veya yastığa vur\"). 4 yaştan sonra geçmiyor, sıklığı artıyor veya kendine zarar veriyorsa [çocuk psikoloğu](/uzmanlar?kategori=cocuk-psikologu) değerlendirmesi gerekir.

**Empati gelişimi:** 18 ay civarında \"acıma\" ipuçları görülür; 3-4 yaşta başkasının duygusunu fark etme, 5-6 yaşta perspektif alma (teori-of-mind) tam oturur. Empati genetik değil öğrenilir; ebeveynin kendisi empatiyle modelleme yapmalıdır. Hikaye kitapları, oyuncak figürleri, evcilik oyunları empatiyi besler. **Diğer ailelerle deneyim paylaşımı** için [forum](/forum) değerli bir alan sunar.

15. Çift Dilli Yetiştirme ve Türkiye Bağlamı

Çift dilli yetiştirme, Türkiye'de gittikçe yaygınlaşıyor; gurbette yaşayan aileler, yabancı eş evlilikleri, anaokullarında İngilizce eğitim, internasyonel okullar nedeniyle çocukların önemli bir kısmı iki veya daha fazla dile maruz kalıyor. Yıllarca \"çift dilli yetiştirme dili geciktirir\" miti yaygındı; bilimsel araştırmalar bu yargıyı çürüttü. Tam tersine, çift dilli çocuklarda bilişsel esneklik, problem çözme ve teori-of-mind belirgin biçimde güçlüdür.

Yaygın yöntemler:

• **Bir kişi-bir dil (OPOL):** Anne sadece Türkçe, baba sadece İngilizce konuşur. Tutarlılık şart.
• **Yer-bağlamlı dil:** Evde Türkçe, okulda İngilizce. Türkiye'de en yaygın model.
• **Zaman-bağlamlı dil:** Hafta içi Türkçe, hafta sonu İngilizce gibi.

**Kritik dönem:** 0-3 yaş arası ikinci dilin doğal aksanla edinileceği penceredir. 3-7 yaş arası hala kolay öğrenir ama hafif aksan kalabilir. 7+ yaş ikinci dil edinimi mümkündür ama yetişkin gibi sistematik olur.

**Kod karıştırma:** Çift dilli çocuklar erken dönemde aynı cümlede iki dilden kelime kullanır (\"Anne ben want kitap\"). Bu \"karışıklık\" değil, dilin yetersiz olduğu kelimeyi diğer dilden çekme stratejisidir; yeterlilik göstergesidir. Bu davranış 3-4 yaşta kendiliğinden azalır çünkü çocuk dilleri ayırt etmeyi öğrenir.

**Tek dilli kalmak için bahaneler:** \"Çocuk karışır, geride kalır\" mitleri reddedilmelidir. Ailedeki ikinci dili (büyükanne-büyükbaba dili, eş anadili) kullanmayan ebeveynler değerli bir kültürel mirası kaybeder. Türkiye'de Kürtçe, Lazca, Çerkesçe, Arapça gibi anadilleri olan aileler çocuklarına da bu dilleri aktarmalıdır.

**Gerçek dil gecikmesi vs çift dilli yavaşlık:** Çift dilli çocukta toplam kelime dağarcığı (iki dilin toplamı) yaşıtlarına eşit olmalıdır. Sadece tek dilde sayıyorsanız ve düşük çıkıyorsa bu çift dilli olmaktan kaynaklanmaz; her iki dilde de düşükse altta yatan dil sorunu olabilir ve [çocuk doktoru](/uzmanlar?kategori=cocuk-doktoru) ile dil-konuşma terapisti değerlendirmesi gerekir.

**Ek dil maruziyeti:** Anaokullarında haftada 2-3 saat İngilizce dersi anlamlı yetkinlik kazandırmaz; gerçek edinim için günlük en az 1-2 saat etkin maruziyet gerekir. Yabancı dilli çizgi film, şarkı, kitap, dil kampları daha etkilidir. Erken yaşta yabancı dil seansları için [akademi](/akademi) kategorimize bakabilirsiniz.

16. Anaokulu Seçimi ve Okula Hazırlık

Anaokulu, çocuğun sosyal-duygusal, bilişsel ve dil gelişiminde sıçrama yapmasına olanak tanıyan değerli bir eğitim ortamıdır. Türkiye'de okul öncesi eğitim henüz tam zorunlu olmasa da MEB son yıllarda 5 yaş için zorunluluğa geçiş çalışmaları yürütmektedir. 3-5 yaş arası anaokulu çocuğun akran ilişkileri, kurallı oyun deneyimi ve bağımsızlık becerisi açısından önemli katkılar sağlar.

**Ne zaman anaokulu?** 0-3 yaş arası kreş kararı tamamen aile koşullarına bağlıdır; iki çalışan ebeveyn varsa kreş gerekli olabilir. Bağlanma açısından mümkünse ilk 1 yıl ana bakıcıyla geçirmek değerlidir. 3 yaştan sonra çocuk akran ihtiyacı duyar ve anaokulu büyük katkı sağlar. 5 yaşta ise hemen hemen tüm çocukların ilkokula hazırlık için anaokuluna gitmesi önerilir.

Anaokulu seçim kriterleri:

• **Öğretmen-çocuk oranı:** 3 yaşta 1/8, 4-5 yaşta 1/12'yi geçmemeli
• **MEB onayı:** Mutlaka resmi onaylı kurum olmalı, denetimden geçmiş
• **Fiziksel güvenlik:** Hijyen, güvenli oyun alanı, doğa erişimi
• **Müfredat:** Oyun temelli, çocuk merkezli; klasik akademik baskı zararlı
• **Beslenme programı:** Şeker az, dengeli, tercihen yerinde pişirme
• **Aile iletişimi:** Düzenli görüşmeler, gözlem fırsatı, açıklık
• **Öğretmen profili:** Çocuk gelişimi mezunu, deneyimli, sıcak

**Adaptasyon süreci:** İlk 2-4 hafta yoğun olabilir. Stratejiler: kısa süreli başlangıç (2 saat → tam gün), tutarlı veda ritüeli (öpücük, sarılma, \"saat 3'te geleceğim\"), sevdiği nesneyi yanına koyma, sürekli aynı kişinin bırakması, asla sessizce kaçmama. Çocuk her gün ağlasa da içeride hızla sakinleşiyorsa süreç sağlıklıdır. 4 haftadan sonra hala şiddetli adaptasyon sorunu varsa öğretmenle değerlendirme gerekir.

**Okul olgunluğu testi:** İlkokul kayıt öncesi MEB'in önerdiği okul olgunluğu testi, dört alanda hazırlık seviyesini ölçer. Devlet okullarında rehberlik servisi tarafından, özel kurumlarda çocuk gelişimi uzmanı tarafından yapılır.

**Okula hazırlık aktiviteleri:** Yapılandırılmış aktiviteler (boyama, kesme, yapıştırma), kalem-makas-yapıştırıcı kullanma pratiği, hikaye dinleme ve özetleme, bağımsız öz bakım (ayakkabı bağlama, ceket giyme, tuvalete kendi gitme), sıraya girme-sırada bekleme, yarım saat oturup tek bir aktiviteye odaklanabilme. Erken okuma-yazma baskısı yapmak yerine ön-akademik beceriler (ses bilinci, sayı kavramı, kategorileme) desteklenmelidir.

**Sosyal hazırlık:** Okula başlamadan önce çocuk grupla rahat etmeli, kurallara uyabilmeli, talimatları takip edebilmelidir. Anaokulu, aile dışı kişilerle güven ilişkisi kurma, duygu düzenleme ve sosyal beceriler için doğal bir laboratuvardır.

17. Aile İçi Destek ve Uzman Rehberliği

Çocuk yetiştirmek bireysel bir görev değil, kolektif bir yolculuktur. \"Bir çocuk yetiştirmek için bir köy gerekir\" Afrika atasözü bilimsel olarak da doğrulanmıştır; çocuğun gelişimini destekleyen geniş bir destek ağı (aile, akrabalar, arkadaşlar, profesyoneller) onun esenliğini ve ebeveyn ruh sağlığını korur.

**Eş desteği ve ortak ebeveynlik:** Anne ve baba arasındaki tutarlılık, çocuğun güvenliği için kritiktir. Bir ebeveyn \"hayır\" derken diğeri \"olur\" diyorsa çocuk öğrenir ki kuralları parçalayabilir. Disiplin yöntemleri, ekran kuralları, beslenme alışkanlıkları, uyku rutini gibi temel konularda çift olarak ortak hat oluşturulmalıdır. Anlaşmazlıklar çocuğun önünde değil, kendi aralarında çözülmelidir.

**Büyükanne-büyükbaba rolü:** Türkiye'de çekirdek aile yaygınlaşsa da büyükanne-büyükbaba bakımı hala yaygındır. Bu ilişki çocuk için zenginleştirici ama çatışma kaynağı da olabilir. Açık iletişim şart: önemli kuralları (uyku saati, ekran kuralları, beslenme prensipleri) önceden anlaşmalı, küçük ayrıntılarda esneklik gösterilmelidir. Büyükannelere \"saygı\" adına çocuğun temel sağlığını riske atmak değil, çatışmayı yönetmek doğru yol.

**Kardeş ilişkileri:** İlk çocuk kardeş geldiğinde gerileme (regression) gösterebilir; bezini geri isteme, bebek konuşması, ana sarılma gibi davranışlar. Bu normaldir. Strateji: ilk çocuğa özel zaman ayırma, \"büyük ol\" baskısı yapmama, kıskançlığı duyguyu adlandırarak meşrulaştırma (\"Kardeşine kızdın çünkü annenin tüm zamanını alıyor, anladım\"). Kardeş aralığı 3-5 yıl en kolay yönetilen olarak gösterilse de her aile kendine özgüdür.

**Anne ruh sağlığı:** Anne kendi mental sağlığına bakmazsa çocuğa sağlıklı destek veremez. Lohusa depresyonu, kronik tükenmişlik, kaygı bozukluğu gibi durumlar Türkiye'de annelerde yaygın ama tabu kalmaktadır. Profesyonel destek almak zayıflık değil sorumluluktur. Anne psikolojik desteği için [anne psikolojisi](/blog/anne-psikolojisi) yazımız ve [çocuk psikoloğu](/uzmanlar?kategori=cocuk-psikologu) yönlendirmelerimiz vardır.

**Profesyonel destek ne zaman?** Aşağıdaki durumlarda mutlaka uzman görüşü alınmalıdır:

• Gelişimsel kırmızı bayraklar (Bölüm 10)
• Davranış sorunları aile içi yöntemlerle çözülmüyorsa
• Çocuğun ya da ailenin günlük işlevini bozuyorsa
• Travmatik olay sonrası (boşanma, ölüm, taşınma)
• Ebeveynler çıkmaz hissediyorsa

**Çocuk doktoru** rutin gelişim takibi yapar; sağlık bakanlığı sistemine bağlı aile hekimi ücretsiz hizmet verir. **Çocuk gelişimi uzmanı** detaylı gelişim değerlendirmesi yapar. **Çocuk psikoloğu** davranış ve duygusal sorunlarda destek verir. **Dil-konuşma terapisti** dil gecikmesi durumunda devreye girer.

**Ebeveyn topluluğu:** Diğer ebeveynlerle deneyim paylaşımı tek başına olmadığınızı hatırlatır, pratik çözüm önerir, tükenmişliği azaltır. [Forum](/forum) bölgenizdeki ailelerle bağlantı kurmanıza, [etkinlikler](/etkinlikler) yüz yüze sosyalleşmenize olanak sağlar. Çocuk yetiştirmek yorucu ama yalnız yapılması gereken bir iş değildir.

18. Sonraki Adımlar

Çocuk gelişimi 0-6 yaş arasıyla bitmez; 6 yaş sonrası okul çağı, ergenlik ve gençlik dönemleri yepyeni başlıklar getirir. Ancak ilk 6 yılda atılan temel, hayat boyu yörüngeyi belirler. Bu rehberi bitirdiniz; tebrikler, çocuğunuzun gelişiminde aktif bir yatırımcı olduğunuzu kanıtladınız.

**Akademik başlangıç:** İlkokul başlamayla yeni bir dünya açılır. Akademik beklentiler, sosyal yapı, günlük rutin değişir. İlkokul birinci sınıfa hazırlık için yaz dönemi yapılandırılmış aktiviteler, okula yürüme prova, sınıf arkadaşı tanıştırma, yeni rutin kurma değerlidir. Akademik başarıdan çok öğrenmeye olan merakı, sosyal becerileri ve duygu düzenlemeyi besleyin.

**Hobi ve ilgi alanları:** 6 yaş, çocuğun ilgi alanlarının netleştiği yaştır. Spor (yüzme, jimnastik, futbol, tenis), sanat (resim, müzik aleti, dans), bilim (deney setleri, robotik) gibi alanlarda denemeler yapılabilir. Çocuğa farklı seçenekler sunun ama hangisini seveceğini siz belirlemeyin; içsel motivasyon dışsal baskıdan çok daha güçlüdür.

**Akademik aşırı yüklenmemek:** Türkiye'de erken yaşta yoğun akademik program (özel ders, ek kurs, etüd) baskısı yaygındır. Araştırmalar 6-9 yaş arası akademik yüklemenin uzun vadede başarıya katkı sağlamadığını, hatta okul tükenmişliğini artırdığını gösteriyor. **Oyun, dış mekan, aile zamanı** akademik desteklerden daha temeldir.

**Dijital okuryazarlık:** Okul çağıyla birlikte ekran kullanımı doğal olarak artar. Bu dönemde dijital güvenlik (yabancılarla iletişim, şifre yönetimi), eleştirel düşünme (her gördüğüne inanma), ekran-aile dengesi gibi konular öne çıkar. Erken kurulan kurallar ergenlikte sağlıklı dijital alışkanlıklara dönüşür.

**Ergenlik ön habercileri:** 8-10 yaş arası bazı çocuklarda erken ergenlik belirtileri görülebilir. Hormonal değişimler, ruh hali dalgalanmaları, akran etkisi belirgin hale gelir. Bu döneme şimdiden hazırlanmak için açık iletişim alışkanlığı, güven ortamı kurmak değerlidir.

**Devam eden gelişim takibi:** Sağlık Bakanlığı çocuk izlem programı 6 yaşa kadar olduğu için, ilkokuldan sonra rutin gelişim kontrolleri ailenin sorumluluğuna düşer. Yıllık çocuk doktoru kontrolü, göz muayenesi, diş kontrolü, gerekiyorsa rehberlik servisi değerlendirmesi sürdürülmelidir.

Çocuk gelişimi kategorisindeki diğer makaleleri keşfetmek için [çocuk gelişimi blog kategorisini](/blog?kategori=cocuk-gelisimi) ziyaret edebilirsiniz. Spesifik konularda derinleşmek istediğinizde — beslenme, davranış sorunları, okul olgunluğu, ergenlik öncesi — kategori sayfasında 30+ detaylı makale sizi bekliyor.

Son olarak, çocuk yetiştirmekte mükemmel ebeveyn yoktur; \"yeterince iyi ebeveyn\" yeterlidir. Çocuğunuzun ihtiyaçlarına %100 değil, %50-60 doğru yanıt vermeniz bile güvenli bağlanma için yeterlidir (Donald Winnicott). Hatalar yapacaksınız; özür dilemek ve onarmak en güçlü ebeveynlik becerilerinden biridir. Kendinize karşı şefkatli olun, çocuğunuzla şefkatli olun, bu yolculuğun her anının kıymetini bilin. Momwo olarak hamilelikten ergenliğe kadar bu güzel ve zor yolculukta yanınızda olmaktan mutluluk duyuyoruz. **Sağlıklı, mutlu ve gelişen bir çocukluk dileriz.**

> **Kaynaklar:** WHO Child Growth Standards, AAP (American Academy of Pediatrics) Bright Futures Guidelines, Sağlık Bakanlığı Çocuk İzlem Programı 2024, MEB Okul Öncesi Eğitim Programı, Center on the Developing Child Harvard, Türk Pediatri Derneği Kılavuzları.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğumun gelişiminin yaşına uygun olduğunu nasıl anlarım?

Çocuk gelişimi motor, bilişsel, dil ve sosyal-duygusal olmak üzere dört ana boyutta değerlendirilir ve her birinin yaşa göre kilometre taşları vardır. Sağlık Bakanlığı tarafından dağıtılan Çocuk İzlem Kartı'ndaki gelişim çizelgelerini ve aile hekimi kontrollerinizi kullanarak yaşa uygun beceriler tablosunu takip edebilirsiniz. Örneğin 12 aylık bir çocuğun desteksiz birkaç adım atması, 2-3 kelime kullanması ve basit oyunlara katılması beklenir. Ancak her çocuk kendine özgü bir tempoda gelişir; 1-2 aylık gecikmeler çoğu zaman normal varyasyon kapsamındadır. Endişeniz varsa çocuk doktorunuza danışın; gerekirse [çocuk gelişimi uzmanına yönlendirme](/uzmanlar?kategori=cocuk-doktoru) yapılır.

Çocuğum ne zaman konuşmaya başlamalı?

Tipik dil gelişiminde bebekler 6 ay civarında babıldama (ba-ba, da-da heceleri) yapar, 12 ay civarında ilk anlamlı kelimelerini söyler ve 18 ay civarında 10-20 kelimelik bir kelime dağarcığına ulaşır. 24 ay sonunda iki kelimelik cümleler (\"anne su\", \"baba git\") kurması ve 50'den fazla kelime kullanması beklenir. 3 yaşında üç kelimelik cümleler ve sorulara cevap verebilme kapasitesi olur. Eğer 18 ayda hiç kelime yoksa, 24 ayda iki kelimeli ifadeler kurulamıyorsa veya ismi söylendiğinde bakmıyorsa mutlaka [çocuk doktoru](/uzmanlar?kategori=cocuk-doktoru) ve dil-konuşma terapisti değerlendirmesi gerekir.

Ekran süresi çocuğumun gelişimini nasıl etkiler?

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) önerilerine göre 0-18 ay arasındaki bebeklere ekran (görüntülü konuşma hariç) önerilmez. 18-24 ay arasında yalnızca yetişkin eşliğinde, kaliteli içerik ve günde 15 dakikadan az tüketilebilir. 2-5 yaş arasında günde 1 saati geçmemeli ve mutlaka birlikte izlenmelidir. Aşırı ekran süresi dil gecikmesi, dikkat sorunları, uyku bozukluğu, fiziksel inaktivite ve sosyal beceri eksiklikleriyle ilişkilendirilmiştir. Pasif ekran yerine kitap okuma, dış mekan oyunları ve birebir etkileşim tercih edilmelidir. Ekran süresinin yönetimi için [aile rutini önerileri](/blog/anne-psikolojisi) faydalıdır.

Çocuğum oyuncak seçerken nelere dikkat etmeliyim?

Oyuncak seçiminde yaş uygunluğu, güvenlik (CE belgesi, küçük parça olmaması), açık uçlu olma (tek bir doğru cevabı olmayan, hayal gücünü destekleyen) ve duyusal çeşitlilik kriterleri öncelikli olmalıdır. 0-12 ay aralığında siyah-beyaz kontrast kartları, çıngırak, yumuşak kitaplar uygundur. 1-3 yaş aralığında istifleme blokları, şekil kutuları, çekme oyuncakları ve büyük puzzle parçaları gelişimi destekler. 3-6 yaş döneminde ise bloklar (Lego Duplo/Lego), evcilik seti, sanat malzemeleri, kitaplar ve hareket gerektiren oyuncaklar idealdir. Pille çalışan, sürekli ses çıkaran oyuncaklar pasif izleyiciliği teşvik ederken; basit, açık uçlu oyuncaklar yaratıcılığı besler. Yaşa uygun oyuncak alternatifleri için [oyuncak kategorimize](/magaza?kategori=oyuncak) göz atabilirsiniz.

Çocuğum saldırgan davranıyor, ısırıyor veya vuruyor — ne yapmalıyım?

1-3 yaş arası çocuklarda ısırma, vurma ve itme davranışları gelişimsel olarak sıktır çünkü bu yaşta dil becerileri duygularını ifade etmeye yetmez ve dürtü kontrolü henüz olgunlaşmamıştır. Doğru yaklaşım davranışı netçe sınırlamak (\"Hayır, ısırmıyoruz, ısırmak canını acıtır\"), çocuğa duygusunu adlandırmasına yardım etmek (\"Çok kızgınsın çünkü oyuncağını aldı\") ve alternatif sunmaktır (\"Kızdığında bana söyleyebilirsin veya yastığa vurabilirsin\"). Cezalandırmak veya geri ısırmak işe yaramaz, hatta davranışı pekiştirir. Davranış 3,5 yaştan sonra azalmıyor, sıklığı artıyor veya kendisine zarar veriyorsa [çocuk psikoloğuna başvurmak](/uzmanlar?kategori=cocuk-psikologu) gerekir. Diğer ebeveynlerin deneyimlerini [forum](/forum) üzerinden paylaşabilirsiniz.

Çocuğum tuvalet eğitimine ne zaman ve nasıl başlamalı?

Tuvalet eğitimi için fizyolojik ve duygusal hazır olma genelde 18-30 ay arasında oluşur ancak çoğu çocukta 24-36 ay arası en uygun pencere kabul edilir. Hazır olma işaretleri arasında bezin uzun süre kuru kalması, bezi pislediğinde rahatsız olma, tuvalete ilgi gösterme, basit talimatları anlama ve pantolonunu indirip giyebilme bulunur. Eğitim sırasında baskı, ceza ve kıyaslama kesinlikle kullanılmamalıdır. Lazımlık tanıtımı, düzenli oturma rutini, başardığında olumlu pekiştirme (sözlü övgü) ve kazaları sakince karşılama prensipleridir. Yaz ayları kıyafet az olduğu için kolaylık sağlayabilir. Eğer 4 yaşı geçmesine rağmen ilerleme yoksa veya gündüz tuvaletini öğrenip sonra geri dönüş varsa çocuk doktorunuza danışın.

Çocuğum çok hareketli, hiperaktif olabilir mi?

2-5 yaş arası çocuklarda yüksek enerji, sürekli hareket ve kısa dikkat süresi tamamen normaldir; bu yaşlarda dikkati sürdürme süresi 5-15 dakikayı geçmez. DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) tanısı genelde 6-7 yaşlarından önce konulmaz çünkü daha önceki yaşlarda \"normal\" ile \"sorunlu\" davranışı ayırt etmek güçtür. Hiperaktiviteyi düşündüren işaretler şunlardır: yaşıtlarına göre belirgin daha fazla aktivite, en sevdiği aktivitede bile odaklanamama, sürekli dürtüsel davranış, tehlikeyi algılayamama ve okul/anaokulu öğretmeninden de aynı şikayetin gelmesi. Ekran süresinin azaltılması, düzenli uyku, fiziksel egzersiz ve yapılandırılmış rutin çoğu çocukta dikkat ve davranışı düzenler. Endişeniz sürerse [çocuk psikoloğu](/uzmanlar?kategori=cocuk-psikologu) ile değerlendirme yapılması önerilir.

Çocuğumu çift dilli yetiştirmek dilini geciktirir mi?

Bilimsel araştırmalar çift dilli yetiştirmenin dil gelişimini geciktirmediğini, aksine bilişsel esneklik, problem çözme ve teori-of-mind becerilerini geliştirdiğini göstermektedir. Çift dilli çocuklarda erken dönemde \"kod karıştırma\" (iki dilden kelimeleri aynı cümlede kullanma) ve dilden dile geçiş normaldir; bu bir karışıklık değil yeterlilik göstergesidir. Türkiye'de büyükanne-büyükbaba farklı bölge olduğunda veya ebeveyn yurtdışında yaşadığında çift dilli ortam doğal olarak oluşur. \"Bir kişi-bir dil\" (anne Türkçe, baba İngilizce gibi) ve \"yer-bağlamlı dil\" (evde Türkçe, okulda İngilizce) en başarılı yöntemlerdir. Eğer çocukta hem ana dilde hem ikinci dilde gerçek gecikme varsa (yaşa göre kelime dağarcığı düşük), bu çift dilli olmaktan değil altta yatan dil sorunundan kaynaklanır ve değerlendirme gerekir.

Anaokulu çocuğum için ne zaman ve nasıl uygun?

Türkiye'de okul öncesi eğitim isteğe bağlıdır ancak MEB son yıllarda 5 yaş için zorunluluğa geçiş çalışmaları yapmaktadır. 3 yaş öncesi anaokulu kararı tamamen aile koşullarına bağlıdır; iki çalışan ebeveyn varsa kreş gerekli olabilir. 3-5 yaş arası anaokulu çocuğun sosyal becerilerini, akran ilişkilerini ve okul olgunluğunu desteklediği için önerilir. Anaokulu seçerken öğretmen-çocuk oranı (3 yaşta 1/8, 4-5 yaşta 1/12'yi geçmemeli), MEB onayı, fiziksel güvenlik (bahçe, hijyen), oyun temelli müfredat, beslenme programı ve ailenin gözlem yapma fırsatı kriterlerine dikkat edin. Adaptasyon süreci 2-4 hafta sürebilir; ilk günler kısa süreli bırakma, veda ritüeli ve sürekli aynı kişinin bırakması adaptasyonu kolaylaştırır. Anaokulu seçimi konusunda [forum](/forum) üzerinden bölgenizdeki ebeveynlerden öneriler alabilirsiniz.

Çocuğumu okula nasıl hazırlamalıyım, okula hazır mı?

Okul olgunluğu yalnızca yaş değil, dört alanda hazırlığı kapsar: fiziksel (kalem tutma, bağımsız tuvalet, 30-40 dakika oturabilme), bilişsel (renkleri-şekilleri tanıma, 20'ye kadar sayma, isim-soyisim bilme), sosyal-duygusal (anneden ayrılabilme, sıraya girme, talimatları takip etme) ve dil (kendini ifade etme, 5-7 kelimeli cümleler). MEB ilkokula başlama yaşı eylül ayı itibarıyla 69 ayı doldurmuş çocukları kapsar; 66-68 ay aralığındakiler veli onayıyla kayıt olabilir. Hazırlık sürecinde yapılandırılmış aktiviteler, kalem-makas-yapıştırıcı kullanma, hikaye dinleme, bağımsız öz bakım pratikleri (ayakkabı bağlama, ceket giyme) ve duygu düzenleme öğretilmelidir. Erken okuma-yazma baskısı yapmak yerine ön-akademik beceriler (ses bilinci, sayı kavramı) desteklenmeli; bunun için [akademi](/akademi) içeriklerimizden faydalanabilirsiniz. Okul olgunluğu testi gerekiyorsa rehberlik servisi veya çocuk gelişimi uzmanına başvurabilirsiniz.